در ازاى معتقدات و كارهاى خير و عبادات ، بهشت و نعمتها و ميوهها و حورالعين و سرور و رحمت خود را به عنوان ثواب در آخرت به انسان عنايت مىفرمايد . و همچنين در برابر كارهاى زشت و گناهان انسان را در عقاب و آتش قرار مىدهد و در اين صورت ، هر يك از ثواب و عقاب غير از اعمال نيك و بد انسان است .
عدهاى ديگر از علما گفتهاند ثواب و عقاب همان اعمال نيك و بد انسان است ؛ به اين معنا كه اعمال خوب حالتى در روان انسان پديد مىآورد كه همان حالت تبديل به ثواب آخرت مىشود و اعمال زشت موجب حالتى در روان مىشود كه آن حالت به عقاب مبدل مىشود ؛ همان گونه كه اعمال خوب و بد و نتايج روانى آنها و صفات فاضله و رذيله شكل دهنده قيافه بد يا خوب انسان در آخرت است .
طبق اين قول ، ثواب و عقاب ، تجسم اعمال انسان است ؛ مثل آن كه اگر انسان سرما خورده مقدار زيادى سركه بخورد ، به طور طبيعى حالتى در مزاج او ايجاد مىكند كه ساعتى بعد تب شديدى را در پى خواهد داشت . يا آن كه كودكى بر خلاف توصيه بزرگترها گردو يا هر چيز محكم ديگرى را با دندان خود بشكند ، به طور طبيعى بعد از چندين سال موجب فساد دندان او مىشود كه شب تا صبح از درد شديد فرياد مىكشد . و اين در نتيجه همان كار خبط است كه ممكن است بعد از بيست سال ظاهر شود . همچنين بهجتها و خوشىها و نعمتهاى بهشتى در آخرت نتيجه همين غصهها ، رنجها ، گرسنگىها ، جهادها ، تلاشها و كارهاى خير اين جهان است . و همچنين هوسها و مستىها و گناهان - كه حالات خوش اين جهان است - كه در عالم قيامت به صورت آتش و حرارت و عذاب در مىآيد . بنا بر اين ، ثواب و عقاب عين اعمال انسانى است كه متناسب با عالم ديگر ظهور پيدا مىكند .
بنا بر اين ، ثواب و عقاب ، به گفته برخى ، نتيجه اعمال خوب و بد انسان است ؛ و به گفته عدهاى ، ثواب و عقاب ، عين اعمال او است . و هر يك از دو گروه براى اثبات ادعاى خود از آيات قرآن استفاده كردهاند .
البته براى هر يك از دو قول شواهدى در آيات يافت مىشود و لكن به نظر
گفتارها و نوشتارها در نشريات و مقدمه كتاب ها (فارسى) — صفحة 479
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٤٧٩