8 . در مرحلهء بازجويى و تحقيق حال و قضاوت ، مناسب آن [ است ] كه عدّهاى از دانشمندان و متخصّصان فنّ قضا و همچنين اهل اطّلاع از علوم و فنون ديگر را كه ارتباط و تناسبى با مسئلهء قضاوت دارند احضار نمايند و در زمينههاى مربوطه از افكار آنها به وسيلهء شور و تبادلنظر ، استمداد و استفاده نمايد ؛ چه آن كه قضاوت ، امرى است دقيق و پيچيده ؛ و تشريك مساعى افكار و توارد نظرات ، ممكن است حاكم را آشنايى بيشتر بخشد و يا از خطا و اشتباه ، مصون سازد ؛ و اگر احياناً مسئله از نظر مدرك و دليل ، روشن نباشد ؛ و يا از جنبهء فتاوا مورد اختلاف باشد [ و ] به وسيلهء بحث و تحقيق ، با آنها حقيقت را دريابد ؛ چه آن كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله گاهى با يارانش در اينگونه امور شور مىكردند و لابد بدين جهت بود كه لزوم آن و يا حداقل حُسن آن را براى ما تلقين فرمايد - « وَ لَكُمْ فِى رَسُولِ اللَّهِ اسْوَةٌ حَسَنَةٌ » « 1 » شما مردم ، بايد تبعيّت به سزايى از رسول خدا صلى الله عليه و آله بكنيد - و گر نه خود پيامبر بزرگ « وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى * إنْ هُوَ إلّا وَحْيٌ يُوحى » ؛ « 2 » او هيچگاه از هواى نفس ، سخن نمىگفت : و آنچه مىگفت ، جز وحى آسمانى كه به قلب مباركش القا مىشد ، نبود .
9 . اگر يكى از متخاصمين - مثلًا - در مقام محاكمه از طريق عادّىِ تكلّم و مراعات آداب اجتماعى خارج شود و نسبت به قاضى يا طرف منازعهء خويش ، اسائهء ادب و بدگويى نمايد ، مناسب آن [ است ] كه ابتدا ، قاضى او را به نصيحت و موعظه ، متنبّه كند ؛ و اگر اثر نكرد ، با سخن زبر و بلندتر كردنِ صدا اسكات نمايد ؛ و چنانچه مؤثّر نيفتاد ، ممكن است با دستور اخراج از جلسه يا مشابه آن تنبيه كند . و نيكوتر آن كه اگر اسائهء ادب ، مربوط به شخص قاضى باشد ، عفو نمايد ؛ « وَ لْيَعْفُوا وَ لْيَصْفَحُوا أ لا تُحِبُّونَ أنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ » ؛ « 3 » مردم ! از يكديگر عفو كنيد و چشمپوشى نماييد ، آيا دوست نداريد كه خداوند نيز از شما در گذرد ؟
هامش
( 1 ) . سورهء احزاب ، آيهء 21 .
( 2 ) . سورهء نجم ، آيات 3 و 4 .
( 3 ) . سورهء نور ، آيهء 22 .