شود و سقوط كند ، وى راه هدايت را پيدا كرده است » . « 1 » 4 . على عليه السلام فرمود : « برخى از آنان ، منع از منكر را به قلب و زبان و دست انجام مىدهد ؛ وى همهء خصلتهاى نيك را تكميل نموده [ است ] . و برخى بر زبان و قلب و نه با دست ؛ او داراى دو خصلت از روشهاى نيك است و يكى را رها كرده ؛ و برخى تنها به قلب انكار دارد و به دست و زبان ، انجام وظيفه نمىكند ، وى دو خصلت شريف از سه روش را ترك گفته و يكى را مورد عمل قرار داده [ است ] . . . » . « 2 » 5 . و نيز على عليه السلام فرمود : « شما در مرحلهء اوّل ، در جهاد عملى مغلوب خواهيد شد و سپس در مرحلهء زبان و گفتار و سپس در انكار به قلب و كسى كه معروف را حداقل با دل نپسندد و منكر را از دل انكار نكند ، وى قلبش واژگون است » . « 3 » 6 . نبى اكرم صلى الله عليه و آله فرمود : « كسى از شما منكرى را مشاهده كند ، بايد آن را در صورت امكان به نيروى دست و عمل انكار نمايد ؛ و اگر نتواند به زبان و اگر نه به قلب ؛ و علم خدا بر اينكه وى از ته دل آن را انكار مىكند ، كافى خواهد بود » . « 4 » حال مىتوان گفت : طبق اخبار فوق ، بايد قائل به اينكه عقد قلبى و محبّت باطنى و
هامش
( 1 ) . قال عليّ عليه السلام : « من رأى عدواناً يعمل به ، ومنكراً يدعى إليه ، فأنكره بقلبه ، فقد سلم وبرء ؛ و من أنكره بلسانه ، فقد اجر ، و هو أفضل من صاحبه ؛ و من أنكره بالسيف لتكون كلمة اللَّه العليا وكلمة الظالمين السفلى ، فذلك الذي أصاب سبيل الهدى » ؛ نهج البلاغة ، ص 541 ، حكمت 379 ؛ وسائل الشيعة ، ج 16 ، ص 133 ، ح 21169 .
( 2 ) . قال عليّ عليه السلام : « فمنهم المنكر للمنكر بقلبه ولسانه ويده ، فذلك المستكمل لخصال الخير ؛ ومنهم المنكر بلسانه وقلبه التارك بيده ، فذلك متمسّك بخصلتين من خصال الخير ومضيع خصلة ؛ ومنهم المنكر بقلبه والتارك بيده ولسانه ، فذلك الذي ضيّع أشرف الخصلتين من الثلاث وتمسّك بواحدة » ؛ نهج البلاغة ، ص 542 ، حكمت 380 ؛ وسائل الشيعة ، ج 16 ، ص 134 ، ح 21170 .
( 3 ) . قال عليّ عليه السلام : « إنّ أوّل ما تغلبون عليه من الجهاد الجهاد بأيديكم ، ثمّ بألسنتكم ، ثمّ بقلوبكم ؛ فمن لم يعرف بقلبه معروفاً ، و لم ينكر منكراً بقلبه ، فجعل أعلاه أسفله » ؛ نهج البلاغة ، ص 542 ، حكمت 381 ؛ وسائل الشيعة ، ج 16 ، ص 134 ، ح 21171 .
( 4 ) . عن النبي صلى الله عليه و آله : « من رأى منكم منكراً ، فلينكر بيده إن استطاع ؛ فإن لم يستطع ، فبلسانه ؛ فإن لم يستطع ، فبقلبه ؛ فحسبه أن يعلم اللَّه من قلبه أنّه لذلك كاره » ؛ تفسير منسوب به امام عسكرى عليه السلام ، ص 480 ، ح 307 ؛ وسائل الشيعة ، ج 16 ، ص 135 ، ح 21173 .