زبان و عمل ؛ نظير رو گرداندن ، اشاره به دست ، كتابت و غيره . و مرتبهء دوم زبان و سوم عمل است .
2 . طبيعى است كه اعمال همهء مراحل ، ايذا و اضرار بر مؤمن است ؛ ولى طبق ادلّهء وارده و به ملاك مصالح دينى و اجتماعى ، ايذا و اضرار ، تحت عنوان امر و نهى ، جايز است ؛ و در فرضى كه مرتبهء اسهلْ مؤثّر باشد ، اعمال مرتبهء بالاتر كه ايذا و اضرارى شديدتر است ، بى دليل و غير جائز و ادلّهء باب چنين اطلاقى را متكلّف نيست .
ب : امام صادق عليه السلام براى يارانش كه شنيدهاند شخصى مرتكب گناه است ، مىفرمايد : « چه مانعى داريد از اينكه پيش او برويد و ملامت و سرزنشش كنيد و سخنى بليغ و رسا گوييد ؟ »
راوى عرضه داشت : اگر از ما نپذيرفت چه طور ؟
فرمود : « از آنها دورى كنيد و از محافل و جمعشان بپرهيزيد » . « 1 » و نتيجه اينكه : اوّل تبليغ زبانى و در مرحلهء دوم اعراض و دورى است .
3 . آيهء شريفهء « وَ إِن طَآ ل فَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنم بَغَتْ إِحْدَ ل هُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقتِلُواْ الَّتِى تَبْغِى حَتَّى تَفِىءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ » ؛ « 2 » اگر دو گروه از مؤمنان به جنگ يكديگر شوند ، ميان آنها صلح دهيد ؛ و اگر يكى بر ديگرى قصد تجاوز دارد ، شما با گروه تجاوزگر نبرد كنيد تا آنگاه كه تن به فرمان اللَّه دهند .
آيهء شريفه ، ظهور در اين دارد كه اصلاح ذات البين مرحلهء اوّل نهى از منكر و مقدّم بر مقاتله و كشتار است .
صاحب جواهر « 3 » مىفرمايد : قول متناسب ادلّه در مراحل امر و نهى آن [ است ] كه : در
هامش
( 1 ) . عن الصادق عليه السلام : « ما يمنعكم أن تأتوه فتؤنّبوه وتعذلوه وتقولوا له قولًا بليغاً ؟ » قلت : جعلت فداك ، إذاً لا يقبلون منّا ؟ قال : « اهجروهم ، واجتنبوا مجالسهم » ؛ الكافي ، ج 8 ، ص 162 ، ح 169 ؛ وسائل الشيعة ، ج 16 ، ص 145 ، ح 21198 .
( 2 ) . سورهء حجرات ، آيهء 9 .
( 3 ) . نك : جواهر الكلام ، ج 21 ، ص 374 - 376 .