مردم ! امر به معروف و نهى از منكر كنيد - و مقتضاى عموم ، وجوب آن بر همهء ملّت است و لازمِ آن عينى بودنِ وجوب است .
جوابْ آنكه : عموم خطاب ، دليل عينى بودنِ وجوب نيست ؛ زيرا در وجوب كفايى نيز همانند وجوب عينى ، خطاب عام است ؛ مثلًا در ادلّهء اسلامى ، همچنان كه همهء مردم ، مخاطب به نماز ظهر شدهاند ، همهء آنها مخاطب به نماز ميّت و كفن و دفن آن نيز شدهاند ، در صورتى كه اوّلى واجب عينى و دومى واجب كفايى است .
و بالجمله ، چون در واجب عينى ، خداوند از هر مكلّفى ، طالب عمل مستقل ؛ و در واجب كفايى ، طالب يك عمل از همهء آنها است - بطبع الحال - واجب عينى و كفايى در برخى از جهات ، با هم مشترك و در برخى ديگر جدا مىشوند ؛ اشتراك آنها در عموميّت توجّه خطاب بر يكايك مكلّفين و در ثبوت كيفر بر آنها در صورت تحقّق نيافتن مأمورٌ بِه و امتياز آنها در اين است كه مأمور به در واجب عينى متعدّد است به عدد نفوس مكلّفين ؛ و در واجب كفايى يكى است كه از همه مطلوب است .
پس عموم خطاب ، دليل عينى بودن تكليف نخواهد بود و ماهيّت اين دو واجب و فرق ميان آنها ، در علم اصول ، به تفصيل ، مورد بحث واقع شده است .
2 . مقتضاى ظاهر آيهء شريفهء « وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ امَّةٌ » « 1 » نيز شاهد كفايى بودن وجوب است ؛ زيرا ايجاب در آيه متوجّه است بر خصوص عدّهاى از مردم كه واجد شرايط امر و نهىاند و نه بر همهء مردم ، چنانچه در روايات خواهد آمد .
3 . روايت مسعده از امام صادق عليه السلام . از آن حضرت سؤال شد كه : [ آيا ] امر به معروف و نهى از منكر ، بر همهء امّت ، واجب است ؟
فرمود : « نه خير » .
گفته شد : چرا ؟
فرمود : « اين وجوب ، متعلّق بر فردى نيرومند ، فرمانروا ، آگاه از تشخيص معروف
هامش
( 1 ) . سورهء آل عمران ، آيهء 104 .