چنانچه پيغمبرْ خود عقلى است در خارج .
سؤال 12 : اجتهاد و بيرون آوردن احكام الهى از مدارك فوق الذكر ، چه شرايط و مقدّماتى لازم دارد ؟ و آيا براى همهء طبقات ، ميسّر است يا نه ؟
جواب : با در نظر گرفتن اينكه اوّلًا قرآن مجيد - كه مهمترين مدرك حكم مىباشد - به زبان عربى است ؛ و ثانياً اخبار وارده نيز علاوه بر اينكه عربى است ، در طول مدّت متجاوز از 1200 سال كه مدّت فاصلهء زمانى بين ما و معصومين عليهم السلام مىباشد ، به وسيلهء افرادى مختلف الحال و اشخاصى متفاوت ، به دست ما رسيده است ؛ و ثالثاً ائمّهء معصومين عليهم السلام در ايّام زندگى خويش ، گرفتار خوف و ترس و اعمال تقيّه شده ، اوقاتى مجبور به پنهان كردن حق و هنگامى ناچار از تصديق باطل بودهاند ؛ كاملًا واضح و روشن مىشود كه در عصر كنونى ، اجتهاد و استنباط و بيرون آوردنِ احكام اللَّه از ادلّه و مدارك ، يكى از دشوارترين كارها [ بوده ] و محتاج به شرايط زير است :
اوّل : تحصيل علمِ لغت عربى ، كه متكفّل بيان موادّ الفاظ عربى است ؛ نظير اينكه « حجر » به معناى سنگ و « شجر » به معناى درخت است ؛ تا بتواند [ از ] موادّ كلماتى كه در قرآن مجيد و اخبار اهل بيت عليهم السلام واقع شده ، اطّلاع يابد ؛ و در اين موضوع ، مراجعه به چندين كتاب ، لازم است .
دوم : تحصيل علم صرف و نحو ، كه عهدهدار بيان مشتقّات الفاظ و كيفيّت جملهبندى صحيح به طرز عربى است ؛ و اين موضوع نيز ، خواندن چندين كتاب را لازم دارد .
سوم : تحصيل علم اصول ؛ يعنى قواعدى كه در استخراج احكام الهى و بيرون آوردن [ آنها ] از مدارك و منابع ، دخالت به سزا دارد ؛ و حقّاً اين علم ، بسيار وسيع و دامنهدار است و دهها بلكه صدها كتاب دربارهء حلّ و تحقيق مطالب آن نگاشته شده و بيشتر اوقات طالبينِ مرتبهء اجتهاد ، در تحصيل و تسديد آن ، مصرف مىشود ؛ و اگر كسى از آن بىبهره باشد ، قدرت استنباط احكام [ را ] پيدا نمىكند .
چهارم : تحصيل علم رجال ؛ يعنى شناسايى افراد راويان كه به وسيلهء آنها اخبار
نوشتارهاى فقهى (فارسى) — صفحة 220
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢٢٠