آنها خواهد بود .
وثالثاً مىتوان گفت كه عذاب شديد در آية مربوط به آخرت است ومسلم است كه كافران وگمراهان را در آن عالم عذابي بس شديد است .
بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ .
برحسب ظاهر آية ، اين تعليل خالى از تكرار يا مخالفت با جمله جلوى نيست ؛ زيرا ظاهر ماقبلش آنكه علت توجه عذاب شديد به كفار ، ضلالت وانحراف آنها از سبيلاللَّه است ومفهوم اين جمله اينكه عذاب معلول خصوص فراموشى عالم آخرت است ، نسيان معتقدات باشد يا اعمال . لكن اين جمله در حقيقت تأكيد جزئي از اجزاى علت است ؛ زيرا ضلالت به تمام ابعادش علت اصلى ، ونسيان آخرت از شعب آن است .
وذكر اين قسمت بالاستقلال بدان جهت است كه دخالت انحراف از مسألهء معاد در غوطهور شدن انسان به معاصي ودر نتيجة گرفتارش به عذاب دنيوي ، بيش از أمور ديگر وتأثير اعتقاد به معاد نسبت به راه افتادن قافله بشرى در سبيلاللَّه وحركتشان به سوى كمالات وقرب الهى بيش از تأثير اعتقادات ديگر است . اين مطلب به أمثال زير روشن مىشود :
در يك كلاس پنج ابتدايى صد نفر دانشآموز مشغول تحصيل به منظور تكميل دروس آن كلاس باشند ، چند وسيله براي تحريك وايجاد روح فعاليت در آنها تصور مىشود :
1 - توجيه خرد وقوهء عاقل آنها با تلقين آنكه دانستن ، خود كمالى است مطلوب وهر قدمي از كمال دريافت سعادتى وافزودن ارزشى از ارزشهاى انساني است . پس قدم به پيش وشروع به كار ، وبه عبارت ديگر دانش خود هدف ومطلوب بالذات است گرچه عنوان وسيله ومقدميت را نيز دارد .
2 - تشويق ، كه مثلًا هر دانش آموزى پس از دريافت نمرهء خوب وبالاتر به جايزهاى لايق نائل خواهد شد .
تفسير مبسوط — صفحة 537
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٥٣٧