پس محزون شدن معمولى بر كفر وانحراف افراد از آثار ايمان است واگر كسى آن چنان بىتفاوت باشد كه از گمراه شدن برادران همكيشش ، اندوهى به دل راه ندهد ، بدون ترديد در ايمان أو كمبود ونقصان وجود دارد كه بايد در صدد اصلاح خويش برآيد ونسبت به سرنوشت اعتقادي مسلمين از خود بىتفاوتى نشان ندهد .
راوي به امام صادق عليه السلام عرض مىنمايد : آيا دوستى ودشمنى از ايمان است ؟ امام مىفرمايد : آيا ايمان جز حبّ وبغض چيز ديگرى هست ؟ انساني كه به هدايت ديگران علاقهمند است واز انحرافشان اندوهناك مىگردد ، آن علاقة ودوستى ويا نگرانى از ايمان اوست .
سپس در دنباله آية مىفرمايد إِلَينَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا ؛ بازگشت آنان به سوى ماست وآنها را از نتيجة اعمالشان آگاه خواهيم ساخت » .
در آيات قبل نيز مسأله بازگشت به سوى خداوند با عبارات مختلفي مطرح شده است : در آية 15 مىفرمايد : ثُمَّ إِلَيهِ مَرْجِعُكمْ ثُمَّ ينَبِّئُكم بِمَا كنتُمْ تَعْمَلُونَ . در آيهء 22 فرمود : وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ . چنان كه در ديگر سورههاى قرآن كريم مسأله معاد وبازگشت انسانها نيز مكرر مطرح گرديده است .
گرچه اين مسأله به تعبيرات مختلفي بيان شده ، ولى تمام آنها بيانگر اين حقيقت وواقعيت مىباشند كه كاروان بزرگ بشريت ، از آغاز پيدايش انسان در كره خاك ، به سوى عالم برزخ واز آنجا به جانب قيامت در حركت است . ونخستين مهمان جهان برزخ هابيل بود كه به دست برادرش قابيل كشته شد . عالم برزخ به منزله سالن انتظارى است كه براي ورود به صحنه قيامت بايد نخست به آنجا وارد شده وتا روز رستاخيز همچنان به انتظار بمانند . وهر روز تعدادى فراوان از اين قافله بزرگ بشرى به آنجا راه مىيابند وبه جمع منتظرين مىپيوندند تا آن گاه كه تمام انسانها بميرند . سپس جميع آن افراد محشور گرديده وبراي رسيدگى به اعمال وكردارشان به سوى صحنه قيامت حركت مىنمايند : فَنُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا . وآنجا آنان را از نتيجة وبازده كارهايشان آگاه خواهيم ساخت . البتة اين جمله بيش از جملات ديگر آية در خور توجه است .
تفسير مبسوط — صفحة 387
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٨٧