يگانه ، خداى ديگرى وجود داشت وعدهاى از اين بشر يا تمام آنها ، مخلوقات آنان بودند ، قهراً أو نيز پيامبر يا پيامبرانى به سوى آنها مىفرستاد وحداقل از اين راه ، وجود وهستى خود را عرضه مىداشت وأو هم براي نمونه به نمونههايى از آفريدههاى خويش اشاره مىكرد ؛ در صورتي كه تاكنون چنين چيزى در عالم اتفاق نيفتاده است . لذا قرآن كريم مىفرمايد : اين همه كه ما برشمرديم ، آفريدههاى خداى بزرگ است . شما كه مدعى خدايان ديگر هستيد ، بگوييد موجوداتى كه أو خلق كرده است كداماند ؟
وسرانجام در آخر آية به نتيجهگيرى از اين استدلال پرداخته ومىفرمايد :
بَلِ الظَّالِمُونَ فِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ ؛ « 1 » بلكه ستمگران در ضلالتي آشكارند .
أنواع ظلم
راغب در المفردات ظلم را به سه گونه شمرده است :
1 . ظلم بين انسان وخدا ، به اين صورت كه انسان نسبت به خداوند شرك ورزيده وبراي أو همتا وشريكي قرار دهد واين بزرگترين ظلم در قرآن شمرده شده است . قرآن از زبان لقمان مىگويد :
يَا بُنَيَّ لَاتُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ؛ « 2 » فرزندم ، به خدا شرك مورز كه شرك ظلمي است بزرگ .
2 . ظلم انسان نسبت به انساني ديگر ، وخداوند در اين باره فرموده است :
إِنَّهُ لَايُحِبُّ الظَّالِمِينَ ؛ « 3 » خداوند ستمكاران را دوست ندارد .
3 . ظلم به نفس ، كه در مواردى متعدد از قرآن كريم به آن اشاره شده است . واز
هامش
( 1 ) . سورهء لقمان ، آيهء 11 .
( 2 ) . سورهء لقمان ، آيهء 13 .
( 3 ) . سورهء شورى ، آيهء 40 .