و آن گاه كه كوهها سير داده شوند ؛
و آن گاه كه شتران آبستن ده ماهه ( با ارزشترين مال آن عصر ) رها و بىصاحب مانند ؛
يعنى به جهت فرط مشغولى و گرفتارى ، هيچ كس به آنها توجّه نكند با آن كه عزيزترين و نفيسترين چيزها نزد عرب هستند ، كه بر آنها بار نمىكنند و سوار آنها نمىشوند و شيرشان را نمىدوشند .
نزد بعضى از مفسّران مراد از « عِشار » ابرها هستند كه حامل باراناند . يعنى ابرها از باريدن معطّل شوند .
وَ إِذَا الْوُحُوشُ . . . : و آن گاه كه همهء حيوانات وحشى محشور شوند ( از محل مرگ خود بيرون آيند ) ؛
و آن گاه كه درياها پر شوند و جوشان گردند ؛
ابن عباس گفته : نزد قيام قيامت اين شش علامت كه مذكور شد ، در دنيا حادث شود و شش ديگر در آخرت وقوع يابد ، « 1 » كه آنها اين است :
وَ إِذَا النُّفُوسُ . . . : و آن گاه كه ارواح برزخى با ابدان جديد محشرى ، و نيكان با نيكان و بدان با بدان ، و مردان بهشتى با همسران خود جفت گردند .
از ابن عباس روايت شده است كه : آن گاه كه مؤمنان ، سه صنف شوند « 2 » ( اصحاب ميمنه ، اصحاب مشئمه ، مقرّبان ) .
وَ إِذَا الْمَوْءُدَةُ . . . : و آن گاه كه در بارهء هر نفس زنده به گور شده پرسيده شود ( از دختران زنده به گور شدهء زمان جاهليّت ، انسانهاى زنده به گور شدهء تاريخ ، و بىگناهانِ در زندان مرده سؤال شود ) كه به چه جرمى كشته شدند ؟ و از قاتلان آنها پرسيده شود كه اينان را به كدامين گناه كشتهاند ؟
و فايدهء اين سؤال از موؤده آن است كه در جواب گويد : « من بىجرم كشته شدم » تا موجب رسوايى و توبيخ بسيار قاتل او گردد و حجّت بر او لازم شود .
پس غرض از اين سؤال ، تهديد پدران باشد كه دختران را زنده در گور كرده باشند .
هامش
( 1 ) . تفسير منهج الصادقين ، ج 10 ، ص 161 .
( 2 ) . تفسير ابو الفتوح ، چاپ اسلاميه ، ج 12 ، ص 5 .