تفسير :
آيا كسى كه آسمانها و زمين با اين عظمت را آفريده توانا نيست بر اين كه امثال آنها را بيافريند و اجزايشان را از ميان خاك گرد آورد و شكل دهد كه در صورت ، مماثل آنها و در ماده ، عين آنها باشد ؟ چرا تواناست و اوست آفرينندهء كامل و دانا .
تحقيق : آيهء شريفه دالّ است بر اثبات معاد و حشر اجساد با ارواح و رفع استبعاد منكرين معاد جسمانى به امكان مثل آن ، و امكان اعجب از آن ، و امكان اكبر از آن :
1 - اما امكان مثل آن فرمود : أَوَ لَمْ يَرَ الْإِنسنُ أَنَّا خَلَقْنهُ مِن نُّطْفَةٍ . . . ؛ چه زنده كردن مردگان و عود ارواح به اجساد اوليه مهمتر از خلقت انسان از نطفهء مهين متساوى الاجزاء نيست . پس ذاتى كه قادر است بر خلق انسان از نطفه ، چگونه مستبعد باشد از او كه استخوانهاى پوسيده را زنده كند ؟ !
2 - اما امكان اعجب از آن فرمود : الَّذِى جَعَلَ لَكُم مّنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا . . . ؛ يعنى قدرت بر اظهار آتش از درختى كه سرسبز است - با تضاد آتش و رطوبت - اعجب از عود ارواح به اجساد است ، پس چگونه قادر بر آن نباشد .
3 - اما امكان اكبر و اعظم از آن فرمود : أَوَ لَيْسَ الَّذِى خَلَقَ السَّموَ تِ وَ الْأَرْضَ بِقدِرٍ . . . .
تتمّه : از كلمات حضرت سيّد سجاد عليه السلام است :
وَالْعَجَبَ كُلُّ الْعَجَبِ لِمَنْ أَنْكَرَ النَّشْأَةَ الْاخرى وَهُوَ يَرَى النَّشْأَة الْاولى :
و عَجَب و تمام عَجَب است از كسى كه انكار كند عالم آخرت را و حال آن كه مىبيند عالم دنيا را ! « 1 » تبصره : آيهء شريفه دليل است بر صحّت استدلال براى اعتقادات دينى ؛ زيرا حق تعالى در اين آيه اقامهء حجّت فرموده بر مشركان به اين وجه كه نشئهء ثانيه را بر نشئهء اوليه قياس نموده ، پس كسى را كه اقرار دارد به نشئهء اوليه به معترف شدن به نشئهء ثانيه ملزم ساخته است .
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، ج 7 ، ص 42 .