لغت و اعراب :
أفَحَسِب استفهام انكارى . أن يتّخذوا به تأويل به مصدر ، مفعول اول حسب و مفعول دوم مقدّر است و تقدير كلام : « أفحسب الذين كفروا اتخاذ الالهة نافعاً لهم » ؟ نُزل - به ضم زاء و سكون آن - : آنچه مهمان در به دو ورود با آن پذيرايى مىشود .
[ زيانكارترين مردم ]
تفسير :
أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَن يَتَّخِذُوا عِبَادِى مِن دُونِى أَوْلِيَاءَ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا
استفهام در آيه انكارى است ، يعنى : آيا كسانى كه كفر ورزيدند از مشركان مكه و ساير كفار گمان كردند كه به وسيلهء يارى و سرپرست گرفتن بندگان من به جاى من ، يعنى شريك قرار دادن فرشتگان و عيسى و عُزَير و غير آنها و تقرب جستن به آنها و عبادت و خضوع در برابر آنها و خواستن حاجت از آنها ، در دنيا يا در آخرت سودى خواهند برد ؟ يعنى هرگز سود نمىبرند ، بلكه آنها با اين عمل كافر شدند و ما بدون ترديد دوزخ را براى كافران به عنوان نُزُل مهيّا ساختهايم . يعنى مانند نخستين پذيرايى مهمان و مقدمهاى براى عذابهاى گوناگون وحشتزا و غيرقابل توصيف آماده نمودهايم و البته بخشى از آن عذابها در همين [ سوره ] مسطور است و هيچ عقل و خردى توان رسيدن به كُنه آن را ندارد ، و نعوذ باللَّه منه .
قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُم بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً
يعنى : اى پيامبر ، به مشركان مكه و كفار قريش بگو : آيا مىخواهيد شما را از زيانكارترين مردم از نظر عملها و كارها خبر دهيم ؟ آنها كسانى هستند كه همهء سعى و كوشش آنها يعنى همهء كارهاى خيرشان در زندگى دنيا باطل شده و هدر رفته و خودشان در حالى هستند كه گمان مىكنند كار نيك انجام مىدهند . و علت اين كه كارهاى خيرشان باطل است در آيهء بعد آمده است .