معناى آيه : به ياد آور از آن روز كه هر گروهى از مردم را همراه پيشوايشان مىخوانيم ، يعنى به سوى محكمه و حساب و محاكمه و داورى . پس مراد از « امام » در اينجا خصوص امام عدل نيست ، بلكه پيشواى انسانى هر گروه است كه در دنيا از نظر اعتقاد و عمل از وى پيروى داشته خواه حق يا باطل ، مؤمن يا كافر ، عادل يا جائر . و محتمل است مراد از « امام » كتاب دينى باشد ، يعنى هر گروهى را همراه كتاب دينىاش فرامىخوانيم .
معلوم باد طبق ظاهر آيه و اطلاق كلمهء امام ، اين كلمه در طرف ائمهء عدل شامل همهء پيامبران و امامان معصوم و همهء منصوبان آنها كه امامت بر مردم داشتهاند مىگردد ، لكن ائمهء فرع در هر عصرى با تابعان مأموم خود ملحق به امام اصل مىشوند ، مثلًا منصوبان از جانب على عليه السلام در عصر خود مانند مالك اشتر و سلمان و ابنعباس و سايرين در روز قيامت به على عليه السلام مىپيوندند و پيرو او مىگردند ، و همچنين ساير امامان معصوم ، و در زمان غيبت مهدى موعود ( عج ) همهء منصوبان از جانب او به او لاحق مىگردند . و در ائمهء كفر و جور نيز چنين است .
فَمَنْ أُوتِىَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا
مراد اين است كه كسانى كه امامشان امام عدل بوده و اعمالشان طبق هدايت او واقع شده كتابشان به دست راستشان داده مىشود و اينها هستند كه كتاب خود را مىخوانند و هرگز به اندازهء فتيلى يعنى كوچكترين چيزى در جهان ، ظلم و ستم نخواهند ديد . نه چيزى از پاداش استحقاقى آنها كسر مىشود و نه چيزى بر كيفرشان افزوده مىگردد .
معلوم باد كه ظاهر ادلّه از كتاب و سنّت و عقل اين است كه همهء كتابها و صحايف اعمال بشرى در روز قيامت به عربى است و زبان رسمى اهل محشر نيز از هر فرقه و ملت و اهل و زبانى باشند عربى است و همهء مكلّفان حتى آنان كه بىسواد مادرزاد مردهاند آشنا به خط و خواندن خواهند بود .
وَمَن كَانَ فِى هذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِى الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا
مراد از « اعمى » ىِ اول كورى دل ، و از دوم كورى دل يا چشم يا هر دو است .
يعنى : و كسى كه در اين دنيا از شناخت امام عدل و پيشواى منصوب از جانب خداوند ، كوردل و محروم باشد پس او در آخرت نيز از يافتن راه سعادت و مصاحبت دوستان حق و
تفسير روان (فارسى) — صفحة 351
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٥١