زندگى آنهاست و خرد با آن موافق است و طبع آن را مىپسندد از خوراكى و پوشاكى و مسكن و مركب و همسر و غير آنها به آنان عطا نموديم . .
وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا
يعنى : و آنها را بر بسيارى از كسانى كه آفريدهايم برترى كامل داديم .
ظاهر موصول « ممّن خلقنا » ذوىالعقول و صاحبان خرد از مخلوقات است و لازم برترى بر آنها برترى بر همهء غير ذوىالعقول نيز هست و طبق ادلّهء قطعيه ، بنىآدم بر اجنّه و پريان و بر اغلب فرشتگان نيز برترى ذاتى دارند و كلمهء « كثير » در آيه شامل آنها هم مىشود ، و لكن اين كلمه مفيد اين معناست كه بر برخى از مخلوقات برترى ندارند و ممكن است آنها گروه خاصى از فرشتگان باشند مانند روح و چهار ملك معروف از سران فرشتگان يعنى جبرائيل و ميكائيل و اسرافيل و عزرائيل ، و حاملان عرش الهى و نظاير آنها . و اين بيان منافات ندارد با آن كه برخى از بنىآدم به واسطهء كمالات خاصى بر آنها نيز برترى داشته باشند ، مانند سلسلهء انبيا و رسولان الهى و ائمهء معصومين و يا برخى از صالحان تالى مرتبهء معصومين .
بدان كه خداوند در اين آيه در مقام ذكر مواهب انسانى دو عنوان تكريم و تفضيل را ذكر نموده كه ممكن است مراد از هر دو يكى باشد و « فضّلنا » عطف تفسير « كرّمنا » باشد ، و ممكن است مراد از كرّمنا مواهب نوعى انسان باشد كه در انواع ديگر نيست ، مانند عقل و تفكر و منطق و خط ؛ و مراد از فضّلنا برترى او در صفات مشترك ميان او و حيوانات ديگر باشد ، مانند انتخاب غذا و تنوع در آن و كيفيت لباس و خصوصيات مسكن و طرز ازدواج و كيفيت آن و مسافرت و اغلب كارهاى مشترك كه انسان را در همه برترى آشكار است . و ذكر مفعول مطلق « تفضيلًا » اشاره به اين خصوصيات است .
يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ
بايد دانست كه كلمهء امام در قرآن مجيد به امورى اطلاق شده است : 1 ) پيشواى انسانى مؤمن نظير وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا [ انبياء ، 73 ] . 2 ) پيشواى انسانى كافر و جائر نظير فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ [ توبه ، 12 ] . 3 ) كتاب آسمانى مانند وَمِن قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَاماً وَ رَحْمَةً [ هود ، 17 ] . و ظاهر آن است كه همهء كتابهاى آسمانى ، اماماند .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 350
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٥٠