لغت و اعراب :
بما يستمعون به كلمهء بِهِ متعلّق است به محذوف به تقدير « متلبّسين به » . اذ يستمعون متعلّق است به أعلم و همچنين اذ هم نجوى ، و نجوى حال است يعنى متناجين ، و تقدير جملات اين است « انّا حين ما يستمعون اليك أعلم بما تلبّسوا به حين الاستماع من نيّة الشرور و الافساد و أعلم بنجواهم حين يتناجون بعد الاستماع » . اذ يقول بدل است از اذ هم نجوى و شرح آن است .
تفسير :
نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً
مراد از موصول « بما يستمعون » نيّتهاى شرّ و فاسد مشركان است كه هنگام استماع سخنان پيامبر در ذهن خود داشتند از استهزا و ردّ و انكار و توطئه عليه اهداف او .
يعنى : اى پيامبر ، هنگامى كه آنها در مجلس تو به سخنانت گوش مىدهند ، ما به آنچه در وقت استماع در فكر آن هستند داناتريم ، و نيز داناتريم هنگامى كه آنها پس از جلسه در حال نجوى و تبادل اسرار هستند ، يعنى آنگاه كه آن ستمكاران با يكديگر مىگويند : اگر به محمّد ايمان آوريد جز اين نيست كه از مردى كه جادوگر « 1 » يا جادو شده است پيروى مىكنيد . و تعبير به « ستمكاران » به جاى ضمير ، بدين لحاظ است كه در اين كارشان ستم علنى به خدا و پيامبر و كتاب الهى مىكنند .
انظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا
يعنى : اى پيامبر ، بنگر كه چگونه براى تو مثالها مىزنند ، يعنى بنگر به اوصافى كه تو را بدانها توصيف مىكنند مانند : ساحر ، شاعر ، مجنون ، و كاهن . آنها گمراه شدهاند و توان راهىشدن به راه راست را ندارند ، يا توان پيدا كردن طعن و ايراد درست را ندارند .
هامش
( 1 ) . مسحور را جادوگر ( ساحر ) معنا كردهاند همانگونه كه مستور را در حجاباً مستوراً حجاباً ساتراً معنا مىكنند .