سوق اين جملهء استينافيه براى بيان مفسدهء ديگرى است كه بر نقض قسم و قراردادهاى ديگر مترتب مىشود .
معناى آيه : و نيز شما سوگندهاى خود را وسيلهء فساد و خيانت ميان خود قرار مىدهيد بدين جهت كه گروهى از گروهى ديگر برتر است . اشاره به اين كه مثلًا گروهى كه از نظر نفوس بيشتر و از حيث مال و ثروت برتر بوده با قبيلهاى پايينتر و ضعيفتر قراردادى به نحو سوگند و عهد و غيره مىبستند ، سپس به اتّكاى برترى و قدرت خويش آن را مىشكستند و سبب فساد و خيانت دربارهء طرف ضعيف مىشدند . پس مراد از « امت أربى » مخاطبان آيه و از « غير أربى » طرف ضعيف است .
و ممكن است اشارهء آيه به حادثهء ديگرى باشد و آن اين كه دو قبيله غير از مخاطبان آيه يكى قوىتر و ديگرى ضعيفتر بوده ، ميانشان اختلاف و درگيرى پيدا شده بود و مخاطبان آيه را سابقهء قراردادى نظير كمك به يكديگر يا فروش سلاح به يكديگر در اوقات لزوم با قبيلهء ضعيف بوده ، ولى به خاطر ضعف آنها و قدرت و برترى ديگرى قرارداد خود را نقض كرده و سبب ورود فساد و خيانت دربارهء ضعيف شده بودند . پس مراد از « أربى » قبيلهء قوىتر و « غير أربى » قبيلهء ضعيفتر است .
إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ
يعنى : جز اين نيست كه خدا شما را بدين سبب مىآزمايد - يعنى به سبب تشريع وجوب عمل به سوگند و هر قراردادى و تشبيه نقض آن به عمل سفيهانهء زن حَمقاء ، شما را مىآزمايد - و بىترديد براى همهء شما در روز قيامت آنچه را كه در دنيا پيوسته در آن اختلاف داشتيد بيان خواهد كرد . يعنى حق و باطلِ مورد اختلافتان را خواه در امور مهمّه مانند توحيد و اصول عقايد ، يا غير آن نظير فروعات دينى و مذهبى و موضوعات خارجى به گونهاى روشن مىكند كه همه چيز بر همه كس به نحو علماليقين آشكار گردد .
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً
يعنى : و اگر خدا مىخواست بىترديد شما را يك امت مىكرد .
مراد از مخاطب در اينجا همهء انسانها هستند و مراد از وحدت ، وحدت در دين و شريعت است . يعنى اگر خدا به ارادهء حتمى تكوينى مىخواست ، همهء شما قهراً و جبراً
تفسير روان (فارسى) — صفحة 274
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢٧٤