« سُجَّداً للَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ » اين دو جمله هر دو حالاند از « ظِلال » يعنى آن سايهها همه در حال سجدهء به خداوند و در برابر او رام و ذليلاند ، و همانگونه كه خود سايهاند و وجودشان تابع صاحب سايه ، خضوعشان نيز تابع است و همه در تحت ارادهء خداوند قرار دارند .
وَللَّهِ يَسْجُدُ مَا فِى السَّماوَاتِ وَمَا فِى الْأَرْضِ مِن دَابَّةٍ
آيهء قبل در بيان سجدهء سايهء جمادات بود و اين آيه دربارهء سجدهء جانداران است . يعنى و نيز به خدا سجده مىكند آنچه در آسمانها و آنچه در اين زمين است از هر جنبندهاى .
ظاهراً كلمهء « دابّة » شامل انسانها و پريان نيز مىشود . و مراد از سجده در اينجا اعم از سجدهء تكوينى و تشريعى است . يعنى آنها كه از صاحبان خرد و تكليفاند سجدهء تشريعى و اختيارى مىكنند و غير آنها هم هر يك اظهار خضوع در حدّ استعداد خويش دارند . و اين اخبار نسبت به انسان و طايفهء پريان به نحو فىالجمله و موجبهء جزئيه است نه استغراق . و ظاهر آيه اين است كه در آسمانها نيز غير از فرشتگان ، جنبنده و حيواناتى موجود است . و محتمل است كه مراد از سماوات ، كرات جوّى باشد نه طبقات آسمانهاى اصطلاحى .
وَالْمَلَائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ ، يَخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ
ظاهر اين است كه اين جملات در بيان حال فرشتگان است . يعنى : و فرشتگان نيز خدا را سجده مىكنند و هرگز تكبر نمىورزند ، و آنها پيوسته از پروردگارشان كه بالاى سرشان است مىترسند ، و آنچه را كه بدانها دستور داده شود انجام مىدهند .
وَقَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّمَا هُوَ إِلهٌ وَاحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ « 51 » وَلَهُ مَا فِى السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ وَاصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ « 52 » وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ « 53 » ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِّنكُم بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ « 54 » لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ « 55 »
تفسير روان (فارسى) — صفحة 242
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢٤٢