هست و نه قبر و برزخ و قيامتى و نه حساب و كتابى و نه پاداش و كيفرى ، و گفتم كه اگر فرضاً باشد در آخر عمر توبه مىكنيد و اگر نشد در قيامت شفاعت هست ؛ و بالأخره هر كسى را به تناسب فكرش وعده مىدادم و همه را تخلّف نمودم ، زيرا حال به عين اليقين مىبينيد كه همهء وعدههاى من قابل تخلّف و فريب و دروغ بوده است .
وَمَا كَانَ لِىَ عَلَيْكُم مِن سُلْطَانٍ إِلَّا أَن دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِى
يعنى : و در دنيا مرا بر شما هيچ تسلطى نبود جز آنكه شما را دعوت كردم و شما اجابت نموديد .
حاصل اين است كه شيطان تسلط اجبارى بر مكلف ندارد و نمىتواند او را در اراده مجبور كند ، لكن مىتواند از دريچهء دلِ او القاى وسوسه نمايد ، مانند القائات انسانها به يكديگر ، و با القاء استدلال نمايد و راهنمايى كند و يا گناه را در نظرش ثواب سازد و بد را زيبا جلوه دهد . و به هر حال استقلال ارادهء او باقى است و مىتواند گوش ندهد . لكن ممكن است مكلّف در آغاز به ارادهء خود مطيع او گردد و پس از مدتى طبعاً و قهراً در اختيار او قرار گيرد ، و اين هم در واقع تبعيت اختيارى است .
فَلَا تَلُومُونِى وَلُومُوا أَنفُسَكُم مَّا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنتُم بِمُصْرِخِىَّ
يعنى : پس امروز و در اين مكان مرا ملامت و سرزنش نكنيد و نفس خود را ملامت كنيد ( زيرا عقلًا انسان را نرسد به كيفر كردهء اختيارى خود ديگران را توبيخ و سرزنش نمايد ) و حال نه من توان آن را دارم كه به فرياد شما برسم و شما را يارى كنم و نجات دهم و نه شما فريادرس و نجاتدهندهء من هستيد .
إِنِّى كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِن قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
يعنى : و حقيقت اين است كه من امروز به اينكه مرا پيش از اين در دنيا در اطاعت امر شريك خدا كرديد كافرم ، يعنى منكرم و زشت مىدانم . و ممكن است مراد اين باشد كه من همان روز هم كه مرا شريك خدا مىكرديد منكر بودم . بىترديد ستمكاران را عذابى دردناك است .
بايد دانست كلام شيطان در اين آيه كه گويى از طرف همهء شياطين به عنوان جواب از سؤال ضعفا گفته شده ، مطلبى است حق و اعترافى است از ناحيهء آنان به گناه بىحدّ و حصر
تفسير روان (فارسى) — صفحة 155
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص١٥٥