اغواى كلى ، منسوب به او و اغواهاى خاص ، مربوط به اتباع و زيردستان اوست . و مراد از تمام شدن امر ، كارهاى قيامت است از اجتماع برانگيخته شدگان و دريافت نامههاى عمل و امر عظيم قضاوت خداوند در اختلافات ميان انواع ذوىالعقول از انسانها و پريان و شياطين و ميان اصناف و افراد هر نوع ، و روشن شدن تكليف بهشتيان و جهنميان و اعرافيان ، و روانه شدن همهء آنها به مقرّ معين خود و بالأخره اجتماع اصناف دوزخيان در دوزخ ، كه ظاهراً سخنرانى شيطان رجيم در محفل اشقياى عالم در اين هنگام و در اين مكان است در مقابل خطبههاى پيامبر اسلام و برخى ديگر از معصومان در محفل سعداى جهان در محشر و در بهشت برين . و محتمل است كه اين گفتار شيطان در صحنهء قيامت باشد .
إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدتُّكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ
اين جمله تا آخر آيه سخن شيطان است شامل چند مطلب صحيح و حساس و اعتراف به باطل و دروغ بودن همهء وعدهها و القائات خود در افكار بشرى از ابتداى تعلق تكليف تا انتهاى آن هرچند قدرت اجبار و اكراه نداشته ، كه بايد به اين امور در نخستين روز خلقت بشر و دعوت به سجده در برابر او اعتراف مىكرد و تسليم مىشد و آن انبوه اجتماع طاغيان را در جهنم گرد نمىآورد .
معناى آيه : بىترديد ، خداوند در دنيا به شما وعده داد وعدهء حق و درست ، و من به شما وعده دادم و تخلّف كردم .
مراد از وعدهء خدا اين است كه پس از اين جهان عالم ديگرى است و هر كس در اينجا دين و كتاب او را بپذيرد و پياده كند در آن عالم بهترين پاداشها را به دست مىآورد ، و اگر رد كند و انكار نمايد عذابى دردناك نصيبش مىشود . و اين وعده را به وسيلهء پيامبران مرسل و كتاب و شريعت آسمانى و به عقل و خرد به بشر رسانيد . و معناى « وعد الحقّ » اين است كه همهء شما كه از زندگى دنيا تا اينجا اين راه را پيموديد ، به نحو علم اليقين و عين اليقين ديديد كه وعدهها يكايك حق و درست و صحيح بوده و از هيچ كدام تخلّف نشده است .
و معناى « و وعدتكم فأخلفتكم » اين است كه و من هم به شما وعده دادم كه نه آخرتى
تفسير روان (فارسى) — صفحة 154
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص١٥٤