معناى آيه : آيا نديدى كه خداوند ، آسمانها و اين زمين را به حق آفريده ؟
مراد از رؤيت در اينجا به قرينهء متعلقش رؤيت قلب است ، يعنى علم و يقين . يعنى آيا به واسطهء هدايت و بيان شرايع الهى و قضاوت روشن عقول ، علم پيدا نكردى كه خداوند ، آسمانها و زمين را به حق و درستى و غرض عقلانى و هدف والايى آفريده است ؟ و آن هدف اين است كه مخلوقات ذوىالعقول و مكلّفِ خود را در اينجا جا دهد و به وسيلهء فرستادن پيامبران و انزال كتابهاى آسمانى و عرضهء شرايع ، آنها را در مكتب انسانيت تربيت كند تا صلاحيت زندگى در عالم ديگر را پيدا كنند .
[ حال شيطان و كافران در آخرت ]
إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ وَمَا ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزيزٍ
يعنى : اگر بخواهد همهء شما انسانهاى ساكن روى زمين را از بين مىبرد و آفريدهء نوينى در صفحهء وجود پديد مىآورد . مراد اين است كسى كه دستگاه با عظمت هستى را آفريده ، در صورت نافرمانى بشر ، از ميان برداشتن او و آفريدن خلقى ديگر براى او آسان است ، خواه آن پديدهء نو از نوع و صنف او باشد يا از پريان يا از فرشتگان يا نوعى مغاير همه . و اين قسم اعدام و ايجاد بر خداوند دشوار يا غيرممكن نيست ؛ چنان كه فرموده : مَّا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ [ لقمان ، 28 ] .
وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً
يعنى : در روز قيامت آنها همگى به امر خدا و براى حساب در پيشگاه خدا ظاهر مىگردند .
كلمهء « جميعاً » شامل همهء انسانهاست از نخستين مخلوق تا آخرين فرد از نسل آنان كه همه از قبر خود پس از حلول روح برزخى بيرون آمده ، در محضر خداوند حضور مىيابند ، و اين حضور اختصاص به بشر ندارد ، بلكه همهء پريان و شياطين و فرشتگان و حيوانات اهلى و وحشى را هم شامل مىگردد .
فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِن شَىْءٍ
يعنى : پس از حضور مردم در پيشگاه خداوند ، ضعفا يعنى كسانى كه در طول تاريخ بشرى در ميان جامعه در ابعاد مختلف فكرى و مالى ناتوان شدهاند ، در خطابى به مستكبران و طاغيان بشر در دنيا ( از قبيل شاهان ستمگر و علماى سوء و مدعيان نبوت و