مستمندان ، معالجهء بيماران ، عمران و آبادىهاى قربى ، « 1 » ابتكارات در راه راحتى بشر ، شناخت اقسام دردها و اكتشاف انواع درمانها و غيره - مانند خاكستر نرمى است كه بادى تند در روزى طوفانى ، سخت بر آن بوزد ، يعنى طبعاً تمام آن را در هوا منتشر كرده ، نابود مىسازد .
لَّا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلَى شَىْءٍ
يعنى : آنها در آخرت به چيزى از آنچه در دنيا كسب كرده بودند دست نخواهند يافت .
تشبيه عملهاى خير به خاكستر از قبيل تشبيه معقول به محسوس است ، و وجه تشبيه اين است كه همانگونه كه خاكستر در مقابل باد شديد منتشر و نابود مىگردد ، عملهاى خير آنها در آخرت نابود و بىاثر است . و ظاهر كلام اين است كه تأثيرى در تخفيف گناه هم ندارد چنان كه فرموده وَقَدِمْنَا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَّنثُوراً [ فرقان ، 23 ] .
بايد دانست كه توهّم شده اين گونه محروميت در آخرت خلاف عدل الهى است .
جواب اين است كه انسان هر عمل خيرى انجام دهد اغلب مقدمات و ابزارها از جانب خداست حتى فكر و اعضا و نيروهاى بدنى ، و اگر چيزى از آنِ اوست پاداش آن را در دنيا مىگيرد از شهرت و نام نيك و احترام و غيره . علاوه آنكه پاداش در جايى است كه عامل ، كار را براى پاداش انجام دهد ، در حالى كه منكر خدا يا معاد ، كار را براى پاداش اخروى نمىكند ، علاوه آن كه نعمتهايى كه خدا در دنيا به آنها داده از پاداش عملشان بيشتر است ، مضافاً بر اين كه طبق ادلّهء قطعى ، خداوند پاداش اخروى را كه همه ملك اوست مشروط به ايمانِ درست نموده و كافر به شرط عمل نكرده ، پس استحقاقى در كار نيست .
ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ
يعنى : اين رقم بطلان و هدر رفتن اعمال ، گمراهى دور و دراز است .
چه گمراهى براى انسان بالاتر از اين است كه به گونهاى راه را گم كند كه همهء حسنات عمرش را در عالم جزا بدون پاداش و همهء سيّئاتش را ثابت بيند ؟ !
هامش
( 1 ) . يعنى قربةً الى اللَّه .