سو ، استفتاح نمودند يعنى از خداوند طلب فتح و پيروزى و گشايش كار و يا از خدا درخواست داورى كردند . « 1 » و در نتيجه هر متكبّر نافرمان و عنود در برابر حق محروم و نوميد گرديد . يعنى در طول تاريخ به نزول عذابهاى عظيم مانند غرق و صاعقه و صيحه و سنگباران هلاك شد و از رحمت حق محروم گشت .
مِن وَرآئِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقَى مِن مَّاءٍ صَدِيدٍ
يعنى : از پشت سرِ دنياى او جهنم است . « 2 » مراد جهنم برزخ پس از مرگ و جهنم ابدى بعد از قيام رستاخيز است . و پيوسته در آنجا از آب صديد به او نوشانده مىشود يعنى از مايعى كه ماهيتش چرك و خون جارى شده از ابدان جهنميان است .
يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِن كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِن وَرآئِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ
يعنى : در دوزخ همواره از آب صديد ، جرعه جرعه و به زحمت مىآشامد و هرگز فرو بردن آن به راحتى براى او ميسّر نمىشود . و مرگ از هر جا به او رو مىآورد ، يعنى اسباب و علل مرگ از هر جاى جهنم متوجه او مىشود ، مانند شعلههاى جديد و دودهاى غليظ و گزندههاى داخل آتش و خوراكهاى اضطرارى و پوشاكهاى آتشين و تازيانههاى زَبانيه . « 3 » و او در آنجا ميّت نيست ، يعنى قابل مرگ نيست ، بدين معنا كه بيرون شدن روح از جسدهاى اخروى پس از زنده شدن در قيامت ممكن نيست ، و ازدواج و ارتباط نفوس با اجساد در آن روز طبق ارادهء حتمى خدا ابدى و دائمى است و از مسلّمات عالم آخرت است . و پشت سر اين عذابها « 4 » او را عذابى شديد و غليظ است . و نعوذ باللَّه .
مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِى يَوْمٍ عَاصِفٍ
يعنى : وصف حال كسانى كه به پروردگارشان كفر ورزيدند - وصف حال اعمال خير آنها ، خواه عملهاى قلبى نيكو و درست باشد و خواه عملهاى فرعى مانند انفاق به
هامش
( 1 ) . ممكن است فاعل استفتحوا كفار باشند ، يعنى كفار درخواست حكم نهايى و عذاب خدا را نمودند .
( 2 ) . يا در پيش روى او جهنم است .
( 3 ) . زبانيه : مأموران آتش و عذاب دوزخيان .
( 4 ) . يا : و پيش روى آن كافر .