كه هدف اصلى خلقت ، خاصّه ذوىالعقول ، مختار بودن آنهاست كه در تمام عملهاى خود ، خواه اعمال دينى يا دنيوى ، خود اراده كنند و اختيار نمايند ؛ و چون طبايع و غرايز ذاتى آنها مختلف است طبعاً در انتخاب امور دينى نيز اختلاف پيدا مىشود و از اين رو پس از ظهور هر شريعتى فرقههاى مختلف و شعبههاى گوناگون پديد مىآيد .
إِلَّا مَن رَحِمَ رَبُّكَ
ظاهر استثنا ، اتصال است ، يعنى مردم دائماً با هم اختلاف دارند مگر مردمى در عصرى مورد ترحم پروردگار قرار گيرند و اختلافى ميان آنها نباشد و همه بر وحدت كلمه در دين اصولًا و فروعاً اتفاق كنند . و اين استثنا تا حال محقق نشده و جز به ظهور مهدى موعود ( عج ) تحقق نمىپذيرد .
و ممكن است استثنا ، منقطع باشد ، يعنى مردم هميشه در اختلافاند ، و لكن كسانى كه پروردگارت به آنها رحم نموده از ميان آنها نجات مىيابند و آنها عبارتاند از پيامبران و پيروان آنها ، يعنى فرقههاى محِقّ از اناس مختلفين .
وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ
يعنى : و براى همين منظور آنها را آفريده است .
ممكن است كلمهء ذلك اشاره به اختلاف مفهوم از كلمهء مختلفين و ضمير جمع اشاره به ناس باشد . يعنى خداوند مردم را از آغاز براى توجيه تكليف بر آنها و حدوث اختلاف در ميانشان آفريده است . غرض آن كه براى توجيه تكليف و وحدت آفريده كه عاقبت امر منجر به اختلاف شده است ، مانند لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً [ قصص ، 8 ] .
و ممكن است اشاره به اختيار مفهوم از كلام باشد ، يعنى آنها را براى اعطاى صفت اختيار و اراده آفريده است كه خود سعادت و شقاوت و بهشت و دوزخ را انتخاب كنند . « 1 » وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ
يعنى : و كلام پروردگارت تمام و ثابت و حتم است كه به يقين دوزخ را از پريان و انسانها يكسره پُر خواهم نمود .
هامش
( 1 ) . و ممكن است اشاره به رحمت مفهوم از ( إلّا من رحم ربك ) باشد ، يعنى آنها را براى دستيابى به رحمت خود آفريده است .