« ما » ى زائده و نون تأكيد اضافه شده . جملهء فإلينا مرجعهم جزاء شرط است ، بهتقدير « فلاتحزن فإلينا مرجعهم » .
تفسير :
[ نفى ستم از پروردگار ]
إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
آيه اشاره است به اينكه آنها كه از استماع حق ، كر و از ديدن حقايق كورند ، خدا آنها را كر و كور نكرده ، بلكه خود چنين اختيار نمودهاند .
معناى آيه : حقيقت اين است كه خداوند هيچ ستمى به مردم روا نمىدارد ، و لكن مردم به خود ستم مىكنند . يعنى كرى گوش دل ، و كورى چشم بصيرت كه سبب آثار سوء و عذابهاى دنيوى و اخروى است نتيجهء كار خود آنهاست كه دعوت انبيا را رد و شرك و كفر را اختيار نموده ، غور در طغيان و فسق كردهاند .
[ عمر كوتاه دنيا براى كافران ]
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَن لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ
يعنى : و به ياد آور روزى را كه خدا آنها را گردهم مىآورد ( يعنى همهء مشركان يا همهء مكلّفان را در روز قيامت ، با نفخهء دوم صور ، از ميان گورها در مجتمع عظيمى محيّرالعقول و بىسابقه ولاحقه جمع مىكند ) . آنها در حالى هستند كه گويى جز ساعتى درنگ نداشتهاند . يعنى پس از زنده شدن ، وضع حالشان حاكى است كه طول عالم برزخ براى آنها يكساعت بوده است و علاوه ، قدرت بالغهء الهى در تبديل اجساد دنيوى آنها به اخروى به گونهاى است كه گويى همان اجساد است كه امروز بيرون آمده و ارواح برزخى با آنها جفت شده ، و از اين روست كه مىفرمايد : آنها با يكديگر مشغول معارفه مىشوند ، و مثلًا يكى به ديگرى مىگويد : آيا شما فلان شخص نيستيد ؟
ممكن است مراد از « لم يلبثوا » درنگ در دنيا باشد ، يعنى گمان مىكنند كه مدت عمرشان در دنيا بيش از يك ساعت نبوده كه عملى انجام نداده و زاد و توشهاى فراهم نكردهاند . و بنابراين ، « يتعارفون » جملهء مستأنفه و مستقلّه است . و آيهء 55 سورهء روم مؤيّد معناى اول است ، لكن آيههاى 35 احقاف و 46 نازعات ، قابل حمل به هر يك از دو احتمال است .