[ ياد خدا در همه وقت ]
تفسير :
وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
يعنى : و چون قرآن خوانده شود ، به آن گوش فرا دهيد و ساكت و خاموش باشيد ، شايد مورد ترحّم خدا قرار گيريد .
ظاهر امرِ استماع و انصات ، وجوب است ، پس هر مكلّفى در هر جايى و حالى باشد ، بايد به مجرّد شنيدن قرائت آن ، ساكت شود و گوش دهد . و لكن ظاهر علماى فقه اين است كه هر دو امر ، حمل بر استحباب شده است . و برخى حمل بر وجوب كرده و آيه را مخصوص نمودهاند به مأموم در نماز جماعت در حالى كه امام قرائت مىكند ؛ و اين قول ، ضعيف است ؛ زيرا علاوه بر آن كه حمل آيه به مورد خاص ، بىوجه است ، بر مأموم هرچند فىالجمله ، سكوت واجب است و لكن استماع ، واجب نيست .
وَاذْكُر رَبَّكَ فِى نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ والآصَالِ وَلَا تَكُن مِنَ الْغَافِلِينَ
در اين آيه ، ذكر خدا و ياد او به دو قسم تقسيم شده است . ذكر قلبى در حال خضوع و ترس ، و ذكر لفظى و كلامى آرام نه با صداى بلند ؛ زيرا ذكر او با صيحه و داد ، مناسب مقام او نيست .
معناى آيه : ( اى پيامبر يا اى مخاطب ) پروردگار خود را در دل خويش ، در حال تضرّع و خضوع و بيم و ترس ، بخوان . و نيز خداى خود را به گفتارى آرام و كمتر از جهر ، در صبحگاهان و شامگاهان ياد كن و از غافلان مباش .
ظاهر كلام اين است كه « بِالْغُدُوِّ وَ الآصَالِ » متعلّق به ذكر لفظى است و آيه ، اشاره است به اعظم مصاديق ذكر لفظى و افضل آن : يعنى : نمازهاى پنجگانهء يوميهاى كه در آن دو وقت انجام مىيابد ، نماز صبح در صبحگاهان و بين الطلوعين ، و نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا در شامگاهان ، ظهر و عصر پس از ظهر تا غروب ، و مغرب و عشا پس از غروب در اوايل شب . و خداوند به نمازهاى پنجگانهء يوميه و اوقات آنها اين گونه اشارهء اجمالى در چند مورد از اين كتاب كريم نموده است نظير وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ