همهء افراد انسان از مرد و زن ، بزرگ و كوچك و قوى و ضعيف در برابر آنها در عجز و ناتوانى و تسليم و ذلّت يكساناند .
ثُمَّ رُدُّواْ إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ
يعنى : آنها پس از پايان عمر محدود ، بهسوى خداوند كه مولاى به حق آنهاست بازگردانده مىشوند . مراد از « رو بهسوى خدا » حضور در صحنهء محشر است . و مراد از « مولا » در اينجا مالك و صاحب و اولى به تصرف و متولّى امور است و اشاره به اين كه امور گذشته از توفّىِ در خواب در دنيا ، نگهدارى انسان به وسيلهء حَفَظه ، تدبير امور دنيوى او ، ميراندن از اين جهان و بعث و حساب در جهان ديگر همه از شئون مولويت اوست .
أَلَا لَهُ الْحُكْمُ
يعنى : آگاه باشيد كه حكم از آنِ اوست . يعنى نفوذ مطلق فرمان در آخرت از آنِ اوست ، يا فرمان حقيقى واجب العمل بر همه در هر امرى از آنِ اوست ، نظير فرمان به فرشتگان در ادارهء امور جهان هستى ، و فرمان به انبيا در ابلاغ رسالتها ، و فرمان به جامعهء بشرى در پذيرش دين و احكام اصولى و فروعى ، و بالأخره حكم و فرمان در آخرت دربارهء همهء حوادث آن روز .
وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ
يعنى : و او سريعترين حسابگران و محاسبهكنندگان است . يعنى در روز قيامت حساب مقدّرشده بر هيچ مكلّفى به خاطر عجز و ضيق وقت و جهات ديگر تأخير نمىافتد . و در روايات اهل بيت وحى عليهم السلام است كه خدا را با خلق خويش در روز واپسين دو نوع محاسبه است : اجمالى و تفصيلى . محاسبهء اجمالى آن است كه يكايك اهل محشر از انس و جن در يك لحظه خود را با خدا مواجه ديده ، حسابهاى خود را پس خواهند داد و شمار حسنات و سيّئات و صغاير و كباير آنها و مقدار پاداش و كيفرشان در همان لحظه معلوم شده ، تمام خواهد گرديد . و محاسبهء تفصيلى در محاكمهء علنى با حضور طلبكاران و ظهور همهء اعمال سرّى در مرأى و منظر جهانيان و طرح شكايت شاكيان و انكار يا تصديق شخص مورد سؤال و اقامهء شهود و مانند اينها انجام مىيابد ، و طول مدت اين محاسبه را كه چند روز يا چند سال يا چند هزار سال است جز خداوند نمىداند و همه در نزد خداوند
تفسير روان (فارسى) — صفحة 388
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٨٨