توضيح اينكه : اگر كسى مثلًا ده دينار به شخصى داد كه بيست دينار بگيرد ربا به مقدار ضِعف اصل يعنى مثل اصل خورده ، و اگر ده دينار داد كه سى دينار بگيرد ربا را ضِعْفَين يعنى دو برابر اصل خورده ، و اگر ده دينار داد كه چهل دينار يا بيشتر بگيرد ربا را به اضعاف يعنى چندين برابر اصل خورده است . و چون « مضاعفة » هم اضافه شده مثلًا بايد چهل دينار نيز چند برابر بشود ، پس بايد در برابر ده دينار هشتاد دينار يا بيشتر بگيرد هر چند به تدريج به آنجا برسد . و فرقى نيست كه اين اضافه در باب قرض باشد ، يعنى دادن و گرفتن وام ، كه غالباً چنين است و يا در دَين ، يعنى مطلق بدهىهايى كه وقت معين دارند مانند خريدن به نسيه و فروختن به سَلَم يا دَين از ناحيهء اجارهء اعيان و ضمان اتلاف اموال و ديهء جنايات و غير اينها كه بدهكار قدرت ادا نداشته باشد و مرتب تأخير بيفتد و روى آن كشيده شود تا آنگاه كه به اضعاف مضاعف برسد .
و مراد از آيه اين نيست كه حرمت ربا مختص به چنين فرض يعنى رباى چند برابر است ، بلكه اين تعبير براى اشاره به مصاديقى است كه در آن عصر انجام مىگرفته و يا اشاره به طبع اوّلى رباست كه بر حسب غالب وامدهندگان از اغنيا و گيرندگان از ضعفا بوده و مرتباً بر بدهى مىافزايند تا اضعاف مضاعفه گردد و فراگير تمام اموال بدهكار شود . و گرنه مطلق ربا حرام است هر چند نسبت به اصل دَين اندك باشد مانند آن كه صد دينار براى مدت مديدى بدهد كه يك درهم اضافه بگيرد كه آن هم بىترديد حرام است .
« وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ »
يعنى : و از خدا پروا كنيد - از غضب او و مؤاخذهء دنيوى و عذاب اخروى او بپرهيزيد و ربا و ساير محرمات را ترك نماييد و واجبات را انجام دهيد - باشد كه رستگار گرديد .
« وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِى أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ »
يعنى : و از آتشى كه براى كافران آماده شده است بپرهيزيد .
ظاهر فعل ماضى « اعدَّت » اين است كه دوزخ الآن مخلوق و مهيّاست و اخبار اهلبيت وحى عليهم السلام نيز بر آن دلالت دارد . و ممكن است نصوص سبق خلقت ، ناظر به بهشت و دوزخ اصلى پس از قيامت باشد ، و بهشت و دوزخ برزخ مقارن مرگ اولين انسان خلق شده باشد .
و نيز ظاهر اين آيه اين است كه آتش دوزخ ، تنها براى كفار تهيه شده و غير كافر در آن وارد نمىشود ، ولى مراد اين است كه غرض اصلى و بالذّات از خلقت آن كفار است ، يعنى آفرينش هر دو از بهشت و دوزخ ، معلول اصول عقايد از ايمان و كفر است و فروع عمليه اقتضاهاى بالعرض دارند .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 430
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٤٣٠