كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ فَلِلْوالِدَيْنِ وَ اْلأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقينَ ( 180 )
فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّهَ سَميعٌ عَليمٌ ( 181 )
فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ ( 182 )
لغت و اعراب :
خير : مال وافر . فانّما اثمه مرجع ضمير ، تبديل است و مرجع سه ضمير ديگر در اين آيه وصيت به معناى ايصاء است . جَنَف : جور و انحراف از حق به باطل .
تفسير :
« كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِن تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَ لِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ »
خطاب به همهء مكلّفان است و ظاهر آيه ، وجوب حكم مذكور است ، لكن قرينهء خارجيه دلالت بر استحباب دارد ، و معنى آيه اين است : بر شما مكلّفان نوشته شده ؛ يعنى در لوح محفوظ مقرر شده و اين كتاب از آن حكايت دارد . و ممكن است اين جمله براى انشاء ابتدايى حكم باشد و مراد « كتبتُ عليكم » است يعنى نوشتم و مقرر كردم بر شما ، و حكم اين است : هنگامى كه يكى از شما را مرگ فرا رسد اگر مال قابل توجّهى از خود باقى گذاشت ، براى پدر و مادر و خويشان خود وصيتى به نيكى كند . يعنى سهمى از آن مال را علاوه بر فريضهء اصلى پدر و مادر و سهمالارث ساير نزديكان به عنوان استحباب وصيّتى عادلانه و پسنديده و حلال در شرع انجام دهد . يعنى نه وصيت در حال دَين مستغرق ، و نه وصيت به تمام مال ، و نه وصيت به مال حرام ، و نه به بيشتر از يك سوم مال ، و نه به محروم كردن برخى ورّاث ، و نه به مصرف كردن در موارد حرام و نحو اينها .
« حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ »
يعنى : اين وصيت ، حقّى است استحبابى بر عهدهء اهل تقوا .
« فَمَن بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَآ إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ »
يعنى : پس از تحقّق چنين وصيتى ، هر كس آن را بعد از آن كه شنيد و دانست تبديل نمايد ، يعنى به كلّى عمل نكند يا كمّ و كيف آن را تغيير دهد ، جز اين نيست كه گناه آن بر عهدهء كسانى است كه
تفسير روان (فارسى) — صفحة 191
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص١٩١