تفسير :
حكم قصاص و فلسفهء آن
« يأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِى الْقَتْلَى »
مخاطب در اين آيه مؤمنان اند و حكم اين آيه مخصوص آنهاست و كفار اين حكم را نسبت به مؤمنان ندارند . و مراد از مؤمنانِ مخاطب « قاتلان » اند و ممكن است حكّام و اولياى امور مسلمين باشند ، و معناى آيه اين است : اى كسانى كه ايمان آوردهايد و مسلمانى را عمداً و بهناحق كشتهايد ، بر شما دربارهء كشته شدگانتان قصاص و مجازاتِ به مثل مقرر شده است ، يعنى ولىّ دم مقتول مىتواند شما را به عنوان مجازات بكشد ، پس بايد خود را تسليم اين حكم الهى كنيد . و يا آن كه مراد اين است : اى حاكمان ملّت و اى اولياى امور ، دربارهء كشتهشدگان به ناحق ملت بر شما حكم قصاص نوشته شده ، يعنى استيفاى خون مقتول پس از درخواست ولىّ امرش مقرر گشته است .
« الْحُرُّ بِالْحُرّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنثَى بِالْأُنثَى »
يعنى : در مقام قصاص ، آزاد در مقابل آزاد ، برده در برابر برده و زن در مقابل زن قصاص مىشوند . عناوين متعلق حكم در اين سه جمله مفهوم مخالف ندارند ، يعنى دلالت ندارند كه مثلًا آزاد در مقابل برده يا زن قصاص نمىشود ، و يا آن كه برده در برابر آزاد يا در برابر زن قصاص نمىشود ، و يا آن كه زن در مقابل آزاد يا برده قصاص ندارد . يعنى كلام نسبت به آن اقسام ، ساكت است و بايد حكم آنها از دليل ديگرى استفاده شود ؛ و از ادلّهء ديگر استفاده شده كه آزاد در مقابل برده قصاص نمىشود ولى در مقابل زن قصاص مىشود به شرط ردّ مازاد ديه ، و همچنين برده در مقابل آزاد و زن قصاص مىشود ، و نيز زن در مقابل آزاد قصاص دارد و در برابر برده قصاص ندارد .
و معلوم باد كه حكم فوق از يك سو خاص و از سوى ديگر عام است . اما خاص است بدان جهت كه حكم قصاص فقط در قتل عمدى است و در قتل خَطَأى يا شبه خَطَأى نيست و حكم قصاص به ديه تنزّل مىيابد . و اما عام است از اينجهت كه قصاص انحصار به قتل نفس ندارد ، بلكه در قطع تمام اعضا و در جراحتها فىالجمله و در ازالهء منافع مانند كورى و كرى نيز قصاص ثابت است ، در اين باره به آيهء 45 سورهء مائده نيز مراجعه شود .
« فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ فَاتّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَدَآءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسنٍ »
مراد از « مَنِ » موصوله ، قاتل است و مراد از « اخ » ولىّ دم است كه به منظور ايجاد تعاطف و تراحم عنوان برادر به وى اطلاق شده ، و معناى آيه اين است : پس اگر براى قاتل از طرف برادر