قالَ : فَمَا الْحَزْمُ ؟ قالَ : طُولُ الْاناةِ وَالرِّفْقُ بِالْوُلاةِ وَالْاحْتِراسُ مِنَ النّاسِ بِسوُءِ الظَّنِّ . « 1 »
يعنى : حزم ( احتياط و دقّت در كار ) چيست ؟ گفت : بردبارى زياد ، و مدارا با حكّام و رؤسا و حفظ كردن خود از شرّ مردم به وسيلهء سوء ظنّ به مردم ( و بىاعتمادى به آنان ) .
16 - ثَمَرَةُ الْحَزْمِ السَّلامَةُ وَ ثَمَرَةُ التَّفْريطِ « 2 » النَّدامَةُ . « 3 »
يعنى : ثمرهء حزم سلامت ماندن ( از غافلگير شدن ) و ثمرهء تفريط پشيمانى است .
17 - انْ اسْتَمَنْتَ الى وَدُودِكَ فَاحْرَزْلَهُ مِنْ امْرِكَ وَ اسْتَبِقْ لَهُ مِنْ سِرِّكَ ما لَعَلَّكَ انْ تَنْدِمَ عَلَيْهِ وَقْتاً ما . « 4 »
يعنى : وقتى به دوست مورد علاقهء خود اطمينان كامل پيدا كردى فقط مقدارى از كارهاى خود را به او اختصاص بده ولى اسرار خود را از او پوشيده نگاهدار شايد وقتى از افشاى آن پشيمان شوى .
18 - الْعالِمُ بِزَمانِهِ لا تَهْجُمُ عَلَيْهِ اللَّوابِسُ وَالْحَزْمُ مِشْكاةُ الظَّنِّ . « 5 »
يعنى : شبهات بر شخص عالم به مقتضيّات زمان خود هجوم نمىآورد و مشكلى ايجاد نمىكند و احتياط كردن چراغ هدايت در وادى ( ظلمانى ) ظنّ است .
و شايط منظور اين باشد : اگر شخص ، اهل زمان خود را بشناسد و عادات و رسوم و خواستهها و اهداف آنان را بداند حوادث و پيش آمدها براى او مبهم و تاريك نيست و در كشف علل آن متحيّر نمىماند و احتياط منشأ پيدايش گمان است و گمان شخص محتاط معمولًا با واقعيّت وفق مىدهد و از خطا دور مىماند .
19 - صَلاحُ شَأْنِ النّاسِ التَّعايُشُ وَ التَّعاشُرُ مِلْ ءَ مِكْيالٍ ثُلْثاهُ فِطْنَةٌ وَ ثُلْثٌ تَغافُلٌ . « 6 »
يعنى : رستگارى و صلاح كار مردم در زندگانى و معاشرت است ؛ به مقدار پيمانهاى كه دو ثلث آن فطانت و زرنگى و يك ثلث آن تغافل ( خود را به غفلت زدن ) باشد .
جاحظ در « البيان والتبيين » ج 1 ، ص 84 مىگويد :
وَ قَدْ جَمَعَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِىِّ بْنِ الْحُسَيْنِ صَلاحَ شِأْنِ الدُّنْيا بِحَذا فيرِها في كَلِمَتَيْنِ فَقالَ : صَلاحُ
هامش
( 1 ) - دستور معالم الحكم ، ص 100 ؛ تحف العقول ، ص 225 ؛ الوافى ، ج 3 ، فى مواعظ الحسن ؛ ص 67 ؛ حلية الاولياء ، ج 2 ، ص 132 ؛ حياة الحسن ، ج 1 ، ص 138 ؛ تاريخ ابن كثير ، ج 8 ، ص 39 ؛ كشف الغمّه ، ص 169 ؛ الفصول المهّمه لابن الصباغ ، ص 164 ؛ تهذيب ابن عساكر ، ج 4 ، ص 217 و رك : شرح ابن ابى الحديد ، ج 4 ، ص 250 و 267 ؛ معانى الاخبار ؛ الدرّة الباهرة ؛ ارشاد القلوب ديلمى ؛ بحار ، ج 78 ، ص 102 ؛ عن التحف ، ص 115 ، عن الارشاد للديلمى .
( 2 ) - تفريط : كوتاهى كردن ، عجز نشان دادن و ضايع نمودن .
( 3 ) - نهج البلاغه ، حكمت 181 .
( 4 ) - غررالحكم ، ج 1 ، ص 273 .
( 5 ) - بحار ، ج 78 ، ص 269 به نقل از تحف العقول ؛ كافى ، ج 1 ، ص 87 .
( 6 ) - بحار ، ج 74 ، ص 167 به نقل از الدّرة الباهره ؛ تحف العقول ، ص 264 در كلمات امام صادق عليه السلام