سوء ظنِّ مثبت
چنان كه گذشت ، يكى از مشكلات اطّلاعات و تحقيقات ، سوء ظن است .
مراد از سوء ظن حرام ، آثار آن و رواياتى كه در آنها از گمان بد بردن نهى شده در صفحات گذشته بيان شد . رواياتى نيز در مدح سوء ظنّ و يا آثار مطلوب آن و مواردى كه نشان مىدهد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم و اميرالمؤمنين عليه السلام عملًا به سوء ظنّ ترتيب اثر دادهاند وارد شده كه در اينجا به بحث و بررسى آن روايات مىپردازيم :
1 - احْتَرِسُوا مِنَ النّاسِ بِسُوء الظَّنِّ . « 1 »
يعنى : خودتان را با سوء ظنّ از مردم حفظ كنيد .
2 - لا تَثِقَنَّ بِأخيكَ كُلَّ الثِّقَةِ فَإِنَّ صَرْعَةَ الْاسْتِرْسالَ لا تُسْتَقالُ . « 2 »
يعنى : به برادر دينى خود اطمينان همه جانبه و كامل نداشته باش ؛ زيرا شكست خوردن در اثر اطمينان و زود باورى قابل جبران نيست .
3 - فَالْحذَرُ كُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّكَ بَعْدَ صُلْحِهِ فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّما قارَبَ لِيَتَغَفَّلَ فَخُذِالْحَزْمَ وَ اتَّهِمْ فِي ذلِكَ حُسْنَ الظَّنِّ . « 3 »
يعنى : اميرالمؤمنين عليه السلام در عهدنامه مالك اشتر مىفرمايد : از دشمن - پس از صلح با او - برحذر باش ؛ زيرا دشمن گاهى نزديك شده و صلح مىكند تا تو را غافلگير كند پس در اين گونه موارد احتياط را شيوهء خود ساخته و حسن ظنّ نداشته باش .
4 - جاهِدْ نَفْسَكَ وَ احْذَرْ جَلَيْسَكَ وَاجْتَنِبْ عَدُوَّكَ . « 4 »
يعنى : با نفس خود جهاد و از همنشين خود احتياط و از دشمنت اجتناب كن .
5 - الَى اللَّهِ اشْكُو بِلادَةَ الأمينِ وَ يَقْظَةَ الْخائنِ . « 5 »
يعنى : از نفهمى شخص امين و بيدارى دشمن به خدا شكايت مىبرم .
6 - اواخِرُ مَصادِرِالتَّوقي اوائِلُ مَصادِرِالْحَذَرِ . « 6 »
يعنى : پايان منابع حفاظت ( كه دشمن را دفع مىكند ) آغاز ( توسل و استفاده از ) منابع احتياط است .
7 - تَجَنَّبْ عَدُوَّكَ وَاحْذَر صَديقَكَ مِنَ الْاقْوامِ الَّا الْأمينُ وَالْأمينُ مَنْ خَشِيَ اللَّهَ وَ لا تَصْحَبِ الْفاجِرَ وَ لا تَطَّلِعْهُ عَلى سِرَّكَ وَ لا تَأْمَنْهُ عَلى أمانَتِكَ وَاسْتَشِرْ في اموُرِكَ الَّذينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ . « 7 »
هامش
( 1 ) - بحار ، ج 77 ، ص 158 به نقل از تحف العقول ؛ الميزان ، ج 5 ، ص 629 .
( 2 ) - الميزان ، ج 5 ، 629 به نقل از تحف العقول ؛ بحار ، ج 74 ، ص 173 ؛ وسائل ، ج 8 ، ص 501 ؛ كافى ، ج 2 ، ص 672 .
( 3 ) - نهج البلاغه ، نامه 53 ؛ الميزان ، ج 5 ، ص 629 .
( 4 ) - بحار ، ج 75 ، ص 465 به نقل از امالى طوسى ، ج 1 ، ص 6 ؛ قصارالجمل ، ج 1 ، ص 105 .
( 5 ) - ابن ابى الحديد ، ج 20 ، ص 343 .
( 6 ) - غررالحكم ، ج 1 ، ص 73 .
( 7 ) - وسائل ، ج 8 ، ص 419 به نقل از علل ؛ بحار ، ج 74 ، ص 116 به نقل از اختصاص مفيد ؛ بحار ، ج 78 ، ص 172 به نقل از تحف العقول .