31 - قالَ عَلِيٌّ عليه السلام : كُنْ لِلْعَدُوِّ الْمَكاتِمِ اشَدُّ حَذَراً مِنْكَ لِلْعَدُوَّ الْمُبارِزِ . « 1 »
يعنى : على عليه السلام فرمود : از دشمنى كه دشمنى خود را پنهان مىدارد بيشتر احتياط كن تا دشمنى كه آشكارا دشمنى مىكند .
32 - قالَ الصّادِقُ عليه السلام : وَالْعالِمُ بِزَمانِهِ لاتَهْجُمُ عَلَيْهِ اللَّوابِسُ وَالْحَزْمُ مَساءَ ةُ الظَّنِّ . . . وَ مَنْ فَرَطَ تَوَرَّطَ وَ مَنْ خافَ الْعاقِبَةَ تَثَبَّتُ عَنِ الْتَّغَوُّلِ فيما لايَعْلَمُ وَ مَنْ هَجَمَ عَلى امْرٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ جَذَعَ انْفَ نَفْسِهِ وَ مَنْ لَمْ يَعْلَمْ لَمْ يَفْهَمْ وَ مَنْ لَمْ يَفْهَمْ لَمْ يَسْلِمْ . « 2 »
يعنى : امام صادق عليه السلام فرمود : كسى كه به مقتضيات زمان خود آشنايى داشته باشد كارها بر او مشتبه نمىشود . . . و حزم عبارت است از سوء ظنّ به مردم و هركس كوتاهى در تحقيق كند خود را در مهلكه انداخته و هركس چشم بسته به كارى اقدام كند خود را به مذلّت انداخته و كسى كه علم ندارد ، حق و باطل را نمىتواند تشخيص دهد و كسى كه حق را از باطل نشناسد سالم نمىماند .
مرحوم مجلسى فرموده : حاصل معنى حديث اين است كه هركس اهل زمان خود را بشناسد و حق را از باطل و عالم را از جاهل بازشناخته و تابع حقّ و متمايل به هواى نفس را تميز دهد كارها بر او مشتبه نمىشود و دنبال آنان كه طرفدار حقّند مىرود و از اين جهت كه اهل باطل زياد و اهل حقّ كمند شبهه برايش پيش نمىآيد .
و حزم عبارت از محكم كارى و انجام كارها با اطمينان خاطر و اطمينان كافى و اين حالت سبب مىشود كه شخص به مردم سوء ظنّ داشته و يا اثر آن را مرتّب كند بدين معنى كه به مردم در كارهاى دين و دنيا اعتماد نكند .
اگر كسى بگويد : در اخبار و احاديث نسبت به وجوب حسن ظنّ به برادران دينى تأكيد فراوان شده است پس لازم است گفتار و رفتار آنها را حمل بر صحت نماييم و اين با سوء ظنّى كه اين احاديث بر آن اشعار دارد تنافى دارد .
جوابش اين است : اولًا ممكن است اخبار حُسن ظنّ را بر مواردى كه مؤمن بودن طرف ثابت شده باشد حمل نماييم .
ثانياً حمل بر صحّت در رفتار و كردار مؤمن با عدم اطمينان به او - مگر پس از ظهور قرائنى كه موجب اطمينان و وثوق نفس مىشود - منافات ندارد . « 3 »
33 - قالَ عَلِيُّ عليه السلام : الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ وَالْحَزْمُ اجالَةُ الرَّأىِ . « 4 »
هامش
( 1 ) - قصارالجمل ، ج 2 ، ص 23 از ابن ابى الحديد ، ج 20 ، حكمت 575 .
( 2 ) - كافى ، ج 1 ، ص 27 ، حديث 29 ؛ قصارالجمل ، ج 2 ، ص 23 .
( 3 ) - مرآة العقول ، ج 1 ، ص 87 و 91 ؛ در بحث كلى در نتايج آيات و روايات ، اطراف سخنان مرحوم مجلسى ( ره ) به تفصيل سخن خواهيم گفت .
( 4 ) - شرح ابن ابى الحديد ، ج 3 ، ص 117 .