پس غرض از آيهء شريفه اين است كه : ظاهر حال مسلم را ملاك قرار دهيد و اگردر ظاهر خوب است به همين قناعت كنيد و دنبال عيوب پنهانى مردم نرويد ، يعنى از عيوب و اسرار برادر مسلمان خود جستجو و تفتيش نكنيد تا احياناً به چيزهاى بد و كارهاى زشت مردم كه مخفى و مستور است مطلع نشويد . « 1 »
عبد الرحمن بن عوف مىگويد :
شبى در مدينه با عمربن الخطاب براى حفاظت شهر گردش مىكرديم به خانهاى رسيديم كه چراغش روشن و درش بسته بود ولى صداى بلندى از خانه به گوش مىرسيد ، عمر گفت : اين خانه مال ربيعة بن اميه است و اينها شراب خوردهاند و الآن هم مىخورند ، گفتم : ما خلاف كرديم خدا فرموده است « ولا تجسّسوا » و ما تجسس كرديم عمر برگشت و آنها را به حال خودشان گذاشت . « 2 »
اين قصه بسيار معروف و به روايات گوناگون نقل شده است .
خلاصه اينكه آيه مباركه از تجسس و تفتيش در اسرار مردم مسلمان ، نهى مىكند و صحابه و مفسّران و محدّثان هم همين معنى را فهميدهاند ، حتى نقل شده كه به ابن مسعود گفتند : آيا مىخواهى ببينى كه وليدبن عقبه شراب خورده و شراب از ريشش مىچكد ؟ گفت ما از تجسس كردن نهى شديم ، مثل اينكه ابن مسعود اين مقدار از نگاه كردن را هم تجسس و حرام مىدانسته است .
باز در آيه ديگر مىفرمايد :
انَّ الَّذينَ يُحِبُّونَ انْ تَشيعَ الْفاحِشَةُ فِى الَّذينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابُ اليمٌ . « 3 »
يعنى : بدرستى آنان كه دوست دارند فاحشه ( كارهاى بسيار زشت ) در ميان مؤمنان رايج شود ، برايشان عذاب دردناكى است .
هامش
( 1 ) - طبرى ، ج 26 ، ص 85 ؛ درالمنثور ، ج 6 ، ص 96 از ابن عباس و مجاهد و عمرو بن عوف نقل كرده است و نيز رجوع شود به تبيان ، ج 9 ، ص 350 ؛ مجمع البيان ، ج 9 ، ص 137 ؛ قرطبى ، ج 16 ، ص 333 ؛ كشاف ، ج 4 ، ص 372 ؛ الميزان ، ج 18 ، ص 352 ؛ تفسير فخر رازى ، ج 28 ، ص 134 ؛ تفسير جلالين ، ص 436 .
( 2 ) - رجوع شود به قرطبى ، ج 16 ، ص 333 ؛ درالمنثور ، ج 6 ، ص 92 ، 93 ؛ تشييد المطاعن ، ط هند ، سنگى ، ج 2 ، ص 798 به بعد كه از مدارك فراوان نقل كرده است و همچنين الغدير و تفسير سورهء حجرات ، تأليف سيدرضا صدر ، مجمع البيان ، ج 9 ، ص 135 ؛ تفسير ابوالفتوح رازى ، ج 5 ، ص 23 ؛ روح المعانى ، ج 26 ، ص 157 .
( 3 ) - سورهء نور ( 24 ) : 19 ؛ رجوع شود به كشاف ، ج 3 ، ص 221 ؛ مجمع البيان ، ج 7 ، ص 132 ؛ تفسير قرطبى ، ج 12 ، ص 206 ؛ تفسير طبرى ، ج 18 ، ص 80 ؛ نورالثقلين ، ج 3 ، ص 582 .