توانايى نيابند ، ديدگانشان به زير افتاده ، خوارى آنان را فرامىگيرد ، در حالى كه [ پيش از اين ] به سجده دعوت مىشدند و تندرست بودند .
از بيان آيهى شريفه و دعا ، خوب ظاهر مىشود سجود و خضوع در پيشگاه الهى ، فضيلتى و الا براى بندگان الهى است ، امّا اين كه كشف ساق و سجده چهمعنايى مىتواند داشته باشد ؟
در حديث است كه چون راوى از امام - عليهالسّلام - دربارهى آيهى شريفه :
يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ
مىپرسد ، حضرت با عمل خويش ، بيان آيه را واضح نمودند :
« كَشَفَ إِزارَهُ عَنْ ساقِهِ وَ يَدَهُ الْأُخْرى عَلى رَأْسِهِ ، فَقالَ : سُبْحانَ رَبِّىَ الْأَعْلى . » « 1 »
حضرت [ با يك دست ] لباس از روى ساق پاى خويش كنار زد و دست ديگرش را بر روى سر گذاشت و فرمود : پاكا پروردگار برتر من !
و نيز آمده كه امام - عليهالسّلام - در بيان آيهى شريفه فرمود :
« حِجابٌ مِنْ نُورٍ يُكْشَفُ ، فَيَقَعُ الْمُؤْمِنُونَ سُجّداً ، وَ تَدْمُجُ أَصْلابُ الْمُنافِقِينَ ، فَلا يَسْتَطِيعُونَ السُّجُودَ . » « 2 »
حجابى از نور كه پرده از آن برداشته مىشود و مؤمنان به سجده مىافتند ؛ ولى پشت منافقان سفت مىشود و نمىتوانند سجده كنند .
شايد بتوان آيه و حديث و دعا را نسبت به كشف ساق ، اشاره به تجلّى ذاتى الهى ( به قرينه قبل و بعد دعا و توضيح حديث ) معنى نمود و سجده كنايه از ديدن شهودى بندهى حقيقى الهى ، فناى خويش را باشد و عدم سجده منافقين را خودبينى و زايل نشدن ديد حجاب كثرت از ايشان دانست ، واللَّه العالم .
معناى ظلّ در آيات و احاديث و دعاها
جمله چهارم : « وَالظِّلَّ يَوْمَ لاظِلَّ إِلّا ظِلُّكَ » ، اشاره به بيان آيهى شريفهاى است كه خداوند مىفرمايد :
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 4 ، ص 7 ، حديث 16 .
( 2 ) . بحارالانوار ، ج 4 ، ص 7 ، حديث 17 .