مراد از : « حَمْداً كَثِيراً دائِماً سَرْمَداً لا يَنْقَطِعُ وَ لا يَفْنى أَبَداً » بعد از جمله « عَلى كُلِّ نِعْمَةٍ أَنْعَمْتَ عَلَىَّ ظاهَرَةً وَ باطِنَةً » چيست ، حال آن كه صورتاً ، حمد كننده بر نعمتهاى ظاهرى و باطنى باقى نخواهد ماند ؟ اما حضرت مىفرمايد : « كَثِيراً دائِماً سَرْمَداً . . . » در پاسخ اين پرسش احتمالاتى وجود دارد :
حمد مخلَصين
1 . مراد از : « حَمْداً كَثِيراً . . . » ، حمد و ستايشى است كه گوينده فناى خويش را در حضرت محبوب مشاهده نموده باشد و چنين حمدى است كه كثير و دايم و سرمد وَ لا يَنْقَطِعُ وَ لا يَفْنى خواهد بود ؛ زيرا در اين مقام ، حمد صفت او سبحانه مىگردد و بنده را در آن راه نيست و راهيافتگان به اين منزلت ، مخلَصين مىباشند .
حمد و ستايش باقى و جاويد
2 . حضرت - عليهالسّلام - « حَمْداً كَثِيراً . . . » را به اعتبار بقاء حسنات شايسته فرموده و حمد نيز يكى از آنهاست و اگر آن گونه كه حق آن را مىخواهد انجام شود ، هر لحظه و ساعت و روز و شب در عالم ديگر تا خداوند باقى است ، در رشد و زيادتى خواهد بود ، اگر چه مؤمن ، ديگر بار در اين عالم آن حمد و حسنه را انجام ندهد يا بميرد . خداوند مىفرمايد :
- مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ
« 1 »
كسى كه كشت آخرت بخواهد ، براى وى در كشتهاش مىافزاييم .
- وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ
« 2 »
و هر كس نيكى به جاى آورد [ و طاعتى اندوزد ] براى او در ثواب آن خواهيم افزود ، قطعاً خدا آمرزنده و قدرشناس است .
- فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَ يَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ
« 3 »
هامش
( 1 ) . سورهى شورى ، آيهى 20 .
( 2 ) . سورهى شورى ، آيهى 23 .
( 3 ) . سورهى نساء ، آيهى 173 .