( 222 )
« يا مَنْ إِذا دُعِىَ أَجابَ ، وَ يا مَنْ إِذَا اسْتُرْحِمَ رَحِمَ ! . » « 1 »
اى خدايى كه هر گاه خوانده شوى ، پاسخ مىدهى و هنگامى كه رحمت تو در خواست مىشود ، مهربانى مىكنى .
طلب رحمت تكوينى و غير تكوينى موجودات
حقيقتاً اين دو جمله دريايى از معارف را در بر دارند و توضيح آن در اين مختصر نمىگنجد . كوتاه سخن آن كه حيات همهى موجودات - اعمّ از مجرّد و مادّى ، شامل ملايكه ، جنّيان ، انسانها و . . . - و بقا و دوام هر آفريده و مظهرى به حساب خود ، به او سبحانه است و هر كدام با زبان تكوين و غير تكوين ، بقاى حيات و دوام آن چه را كه بدان نياز دارند از او سبحانه مىخواهند و خداوند رحمان نيز به آنها عطا نموده و آنان را از نظر تكوين و غير تكوين مشمول رحمت خويش قرار مىدهد .
براى مثال ، خداوند انسان را آفريده و اندامها ، نيروها و ابزارهاى گوناگون ظاهرى و باطنى براى او قرار داده است كه با آنها مىبيند و مىشنود و سخن مىگويد و اراده و تعقّل مىكند و . . . اين خواستن و شدن ، همان استجابت و ترحّم او سبحانه است كه در جملهى دعا بدان اشاره شده است و علّت آن كه اين حقيقت با صيغهى ماضى : « أجابَ » و « رَحِمَ » بيان شده ، آن است كه ميان دعا و اجابت فاصلهاى نمىباشد ، بلكه خواستن همان و اجابت و ترحّم همان .
البتّه اين كلام وقتى براى گوينده روشن مىشود كه خدا را كنار از خود و مظاهر به شمار نياورد ، بلكه بداند يا بيابد كه هر چه در عالم تحقق پيدا مىكند ، به او و كمالات او و ظهور يافتهى اسمهاى او مىباشند . از اين رو ، پس از گفتار گذشته بلافاصله با اقتباس از آيهى شريفه مىفرمايد :
هامش
( 1 ) . اقبال الاعمال ، ص 130 .