از آن استفاده مىشود كه يقين و حسن ظنّ به خدا هم رزق و روزيى است كه فرموده شده است : « وَارْزُقْنِى الْيَقِينَ وَ حُسْنَ الظَّنِّ بِكَ . »
در هر حال ، به نظر مىرسد منظور از يقين در اين جا ، تمام مراحل سهگانهى يقين ، يعنى علم اليقين ، عين اليقين ، حقّ اليقين « 1 » مىباشد ؛ زيرا مراحل يقين اشخاص ، به حساب مراحل ايمان آنها متفاوت است .
حسن ظنّ و گمان نيك از آثار يقين به حقّ سبحانه و در مقابل بدگمانى است و مراد از آن ، حسن ظنّ به خدا در تمام امور است و منظور از آن ، رجا و اميد به او سبحانه نيست ؛ زيرا بلافاصله در جملهى بعد ، رجاء ذكر شده است : « وَ أَثْبِتْ رَجآءَكَ فِى قَلْبِى » .
رجا نيز از آثار يقين است و در تمام مراتب و شؤون زندگى مراد است و انسان بايد همواره به پروردگار اميدوار باشد ، تا بتواند زندگى خود را با اعتماد به خدا به پايان برساند ، لذا مىفرمايد : « أثْبِتْ . . . » و مقصود از رجا در اين جا ، رجاى در مقابل خوف نيست ؛ بلكه توجّه داشتن به خدا در تمام امور منظور است . دليل بر اين معنا ، جملههاى ذيل اين فراز است كه مىفرمايد : « وَاقْطَعْ رَجآئِى عَمَّنْ سِواكَ . . . » .
( 78 )
« أَللّهُمَّ ! رَضِّنِى بِما قَسَمْتَ لِى حَتّى لا أَسْأَلُ أَحَداً شَيْئاً . » « 2 »
خداوندا ! مرا به آن چه برايم قسمت و مقدّر فرمودهاى ، خشنود گردان ، تا از هيچ كس ، هيچ چيزى درخواست ننمايم .
مقصود از عدم طلب حوايج از خلايق و ارتباط آن با مقام رضا
آيا بشرى كه سراپا نياز است ، و خداوند او را نيازمند آفريده است و براى رفع نيازش
هامش
( 1 ) . برد اليقين و روح اليقين كه در احاديث آمده است ، از اقسام سهگانهى يقين بيرون نيست .
( 2 ) . اقبال الاعمال ، ص 79 .