امّا پاسخ دوّم و سوّم را مىتوان پذيرفت ، زيرا از بيان منقول از حضرت سيدالشهداء - عليه السّلام - در دعاى عرفه ، اين دو پاسخ استفاده مىشود ، آن جا كه مىفرمايد :
- « إِلهِى ! مَنْ كانَتْ مَحاسِنُهُ مَساوِىَ ، فَكَيْفَ لا تَكوُنُ مَساوِيِه مَساوِىَ ؟ ! وَ مَنْ كانَتْ حقآئِقُهُ دَعاوِىَ ، فَكَيْفَ لا تَكُونُ دَعاوِيهِ دَعاوِى ؟ ! » « 1 »
معبودا ! كسى كه خوبىهايش بدى است ، چگونه بدىهايش بد نباشد ؟ ! و كسى كه حالات واقعىاش صِرف ادّعا است ، چگونه ادّعاهايش ادّعا نباشد ؟ !
- « يا مَنْ أذاقَ أحِبّآئَهُ حَلاوَةَ الْمؤُانَسَةَ ! فَقَامُوا بَيْنَ يَدَيْهِ مُتَلِّقِينَ ، وَ يا مَنْ أَلْبَسَ أوْلِيائَهَ مَلابِسَ هَيْبَتِهِ فَقَامُوا بَيْنَ يَدَيْهِ مُسْتَغْفِرِينَ . » « 2 »
اى خدايى كه شيرينى انس با خويش را به دوستانت چشانيدى ، لذا در پيشگاهت به اظهار دوستى و خوارى به پا ايستادند ! و اى خدايى كه جامههاى هيبت و عظمت را به [ تن ] اوليايت نمودى ، پس با آمرزش خواهى در درگاهت ايستادند !
با اين همه ، وقتى به بخش ياد شده از دعاى ابو حمزه نظر مىكنيم ، مىبينيم شبهه ، به تمام معنا و به گونهاى كه با منزلت امام سجاد - عليه السّلام - به خصوص سازش داشته باشد ، رفع نمىشود ، با توجّه به اين كه ابوحمزه مىگويد : « امام سجاد - عليه السّلام - در هر سحر ماه رمضان ، اين دعا را قرائت مىفرمود . »
بنابراين ، اگر احتمال چهارمى را به احتمالات سهگانه گذشته اضافه كنيم ، گمان مىشود مشكل به تمام معنا در اين دعا و دعاهاى ديگر حلّ شود و آن اين است كه در هر زمان ، حجّت و ولىِّ معصومِ آن عصر - عليه السّلام - همان گونه كه ولايت امور ظاهرى پيروان و امّت خويش را از جانب پروردگار عهدهدار مىباشند و از خداوند تمنّاى آن را مىنمايند ، عهدهدار امور معنوى آنها نيز مىباشد تا سخنان آنان را به پروردگار عرضه بدارد .
به تعبير ديگر ، امام - عليه السّلام - خود را امّت زمان خويش و امّت زمانشان را ، خويش
هامش
( 1 ) . اقبال الاعمال ، ص 348 .
( 2 ) . اقبال الاعمال ، ص 349 .