گذاشتهاند ، به صورت الاغ در جهنمند . قرآن به جاى اين كه بگويد : آنها آه و ناله دارند ، مىگويد : « لَهُمْ فيها زَفيرٌ وَشَهيقٌ » ؛ در آن جا صداى الاغ در مىآورند . زفير و شهيق را مىدانيد ، در لغت به صداى الاغ زفير مىگويند ، و شهيق آن نالهاى است كه در دنبالهء صداى الاغ شنيده مىشود . در آياتى ديگر چنين مىخوانيم كه خداوند به اين گروه مىفرمايد : « قالَ اخْسَئوا فيها وَلاتُكَلّمُونِ » ( مؤمنون / 108 ) « 1 » . بنابر آيه ، در حالى كه اين گرفتاران آه و ناله دارند و التماس مىكنند ، پروردگار عالم به جاى اين كه به اينها بگويد : گم شويد ، مىگويد : « قالَ اخْسَئوا فيها وَلاتُكَلّمُونِ » « 2 » .
اين است معناى « مَنْ اعْرَضَ عَنْ ذِكْري فَانَّ لَهُ مَعيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقيامِة اعْمي » . آن كه از ياد خدا روى برتافته است كور وارد محشر مىشود ، و مىگويد : خداوندا من كه چشم داشتم ، چرا كورم ؟ در پاسخ به او خطاب مىشود براى اين كه ، در دنيا كور شدى ؛ « كَذلِكَ اتَتْكَ آياتُنا فَنَسيتَها » . آن كورى دنيايت در اينجا جلوهگر شده و جلوه آن كورى آخرت است ؛ « وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسي » ( طه / 126 ) .
وقتى كه دست عنايت خداوندى روى سرانسان نباشد ، آن هويت و واقعيت حقيقىاش پيدا مىشود . قرآن كريم مىفرمايد : « وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلي وُجُوهِهِمْ عُمْياً وبُكْماً وَصُمّاً مَأويهُمْ جَهَنَّمُ » ( اسراء / 97 ) « 3 » .
بعضى از بزرگان آياتى را كه مىفرمايد : كسانى را كه براستى رابطه با
هامش
( 1 ) - گفت در آن گم شويد و با من سخن مگوييد .
( 2 ) - اين واژه نهيبى است كه براى دور كردن سگان در مورد آنان به كار برده مىشود .
( 3 ) - و روز قيامت آنان را به روى در افتاده و كور و گنگ و كر و محشور مىسازيم و جايگاه ايشان دوزخ است .