لذّت عبارتست از ادراك و رسيدن به چيزى كه نزد مدرك كمال و خير محسوب مىشود .
و الم عبارتست از ادراك و رسيدن به چيزى كه نزد مدرك آفت و شرّ به حساب مىآيد .
البتّه قيد [ من حيث هو كذلك ] در هركدام معتبر است يعنى در لذّت مىگوئيم :
ادراك كمال و خير از حيث اينكه كمال و خير است لذّت مىباشد .
و در الم مىگوئيم :
ادراك آفت و شرّ از حيث اينكه آفت و شرّ است الم محسوب ميگردد .
سپس شارح مىگويد :
مخفى نباشد ادراك ايندو معنا ( لذّت و الم ) با حواس ظاهره صورت نمىگيرد و نيز نميتوان ايندو را از عقليّات صرف و محض قرار دارد چه آنكه لذّت و الم از امور جزئى بوده كه به حواس مستند هستند بلكه بايد گفت ايندو در زمرهء وجدانيّاتى بوده كه با قواى باطنه درك ميشوند همچون سيرى و گرسنگى ، شادى و غم ، غضب و خوف و امثال اينها .
البتّه بايد توجّه داشت كه مراد از لذّت و الم در اينجا ، لذّت و الم حسّى است نه عقلى چه آنكه لذّت و الم عقلى از مصاديق عقليّات صرفه مىباشند .
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 83
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٨٣