شاهد بر اين گفتار اينست كه اگر به كسى بگويند : فردا بايد روزه بگيرى و وى در فردا روزه را گرفت بوى نمىگويند در روزه گرفتن سرعت نمود يا سبقت گرفت بلكه عنوان امتثال و اطاعت را اطلاق مىكنند درحالىكه اگر بوى مىگفتند از امروز تا يك هفته مجال دارى براى گرفتن روزه و وى بلافاصله فردا را روزه بگيرد عنوان سرعت و سبقت را در حقّش اعمال مىنمايند .
و خلاصه كلام آنكه عرف اين دو عنوان را فقط در واجب موسّع صادق مىداند و امّا نسبت به اتيان مأمور به در زمانى كه تأخير فعل از آن زمان جايز نيست مسارعت و استباق را قابل تحقّق نمىدانند پس به ناچار بايد اين دو فعل را در دو آيه مذكور حمل بر استحباب كرده تا بدين ترتيب از تنافى بين مادّه آن دو يعنى سرعت و سبقت با مفاد هيئت كه وجوب باشد جلوگيرى شود .
قوله : و اجيب بانّ ذلك : مشاراليه « ذلك » « سارعوا » و « استبقوا » مىباشد .
قوله : لانّهما انّما يتصوّران فى الموسّع دون المضيّق : ضمير در « لانّهما » به سرعت و سبقت راجع است .
قوله : الا ترى انّه لا يقال : ضمير در « انّه » به معناى « شأن » مىباشد .
قوله : فصام : ضمير فاعلى به « من موصوله » راجع است .
قوله : انّه سارع اليه و استبق : كلمه « انّه » بكسر همزه تا با اسم و خبرش نائب فاعل براى « لا يقال » باشد و ضمير منصوبى در آن به من موصوله راجع بوده و ضمير مجرورى در « اليه » به صوم عود مىكند .
قوله : لا يجوز تأخيره عنه : ضمير در « تأخيره » به « المأمور به » و در « عنه » به وقت عود مىكند .
قوله : و الّا لكان مفاد الصّيغة فيهما : ضمير در « فيهما » به دو آيه مذكور راجع است .
قوله : لما يقتضيه المادّة : ضمير منصوبى در « يقتضيه » به ماء موصوله
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 315
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٣١٥