تبيّن اگرچه به معناى تحصيل خصوص ظنّ باشد ولى چون مقصود از آن تنبيه و ارشاد به اين نكته است كه بفاسق نبايد اعتماد نمود و هرگز از دروغ و كذب وى در امان نبود اگرچه ظنّ به صدقش باشد لاجرم امر به تبيّن و تفحّص ظنّى لغو و بيهوده نمىباشد .
شرح مقصود قوله : انّ الوارد منها ايراد ان : ضمير در « منها » به « هذه » كه مشاراليهش اشكالات است راجع مىباشد و مقصود از « ايرادان » ايراد اوّل كه از طريق مفهوم وصف و ايراد دوّم كه از راه مفهوم شرط استدلال شده است مىباشد .
قوله : كذلك قد يستدلّ بمنطوقها الخ : تقرير استدلال چنين مىباشد :
در صورتى كه « فتبيّنوا » به معناى تحصيل خصوص علم و يقين بصدق مخبر فاسق نباشد بلكه هم ظنّ و هم علم را شامل گردد معناى منطوق آيه چنين مىشود :
اگر فاسق براى شما خبر آورد پس از تحصيل ظنّ به صدقش مىتوانيد بخبر وى عمل كنيد يعنى خبر فاسق در صورتى كه مظنون الصّدق باشد حجّت است پس اگر فاسقى كه ما بصدق وى اعتماد و ظنّ داريم خبر آورد بدون تبيّن و حجّتخواهى مىشود به خبرش تكيه نمود .
قوله : كفى فى العمل به : ضمير در « به » به خبر فاسق راجع است .
قوله : على العمل او على مضمونه او روايته : اين عبارت اشاره است به اينكه قيام شهرت بر روايت به يكى از انحاء سهگانه ذيل مىباشد :
1 - مشهور از علماء در مقام استناد و اقامه دليل بر مدّعاى خويش خبر و روايتى را كه فاسق نقل كرده ذكر نموده باشند .
2 - مشهور اگرچه بنفس روايت عمل نكرده به اين معنا كه در مقام استدلال خبر مزبور را نقل نكردهاند ولى بمضمون اين خبر فتوى دادهاند اگرچه از وجود چنين خبرى ممكنست اصلا مطّلع نبوده باشند .
3 - مشهور از علماء روايت ياد شده را نيز صرفا نقل كردهاند .
قوله : و من هنا تمسّك بعض الخ : مشار اليه « هنا » اعمّ بودن تبيّن نسبت به تبيّن و تفحّص ظنّى و علمى است .
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 690
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٦٩٠