تعميم در معناى تبيّن و اثر و نتيجه آن
سپس مرحوم ماتن چنين مىفرماين :
اگر تبيّن در آيه را اعم از تبيّن تفصيلى و اجمالى بدانيم در خبر فاسقى كه از دروغ اجتناب مىورزد خبر موثّق و نظير آن بلكه حديث حسن نيز داخل مىشود و اثر و نتيجه اين تعميم حجّيّت خبر ياد شده مىباشد البتّه معلوم باشد كه مقصود از « تبيّن اجمالى » همان تحصيل ظنّ بصدق مخبر مىباشد .
و بهر صورت طبق آنچه ما در اينجا ذكر نموديم و بنا بر آن از آيه شريفه نباء از نظر مفهوم و منطوق مىتوان حجّت بودن چهار قسم از خبر واحد يعنى صحيح ، حسن ، موثّق و ضعيف همراه با قرينه ظنّى را استفاده نمود .
ولى بااينحال اشكال وارد بر اين تعميم بسيار واضح و روشن است چه آنكه معناى ظاهرى تبيّن همان تبيّن علمى است يعنى فحص و جستجوئى كه منجر مىشود بصدق راوى علم پيدا نمائيم .
لذا نمىتوان اين كلمه را به معنائى تفسير نمود كه شامل ظنّى و علمى هر دو باشد چنانچه آن را در خصوص ظنّ استعمال نمودن صحيح نيست چه آنكه در اين فرض لازم مىآيد كه امر به « تبيّن » نسبت بخبر فاسق لغو و بيهوده باشد زيرا شخص عاقل هرگز بخبرى بدون آنكه ظنّ به صدقش پيدا نكرده عمل نمىكند مگر آنكه احتمال صدقش بر احتمال كذب راجح باشد .
بنابراين وقتى فاسقى نيز خبرى بياورد تا اين خبر موجب ظنّ به صدقش نگردد احدى از عقلاء به آن ترتيب اثر نمىدهند ازاينرو نيازى به اين نيست كه شارع مقدّس امر به تحصيل ظنّ بنمايد .
استدراك سپس مرحوم مصنّف در مقام استدراك و بهتر بگوئيم بعنوان توجيه امر به تبيّن و دفع لزوم لغويّت مىفرماين :
مگر آنكه مسئله لغويت را به آنچه قبلا گفته شد دفع كرده و بگوئيم :