نكرده و به آن عمل نمىكند اعم از آنكه مخبرش عادل بوده يا فاسق باشد پس با اين حساب معنا ندارد كلمه « تبيّنوا » به معناى تحصيل اطمينان باشد چه آنكه اين معنا توضيح واضحات و امر بمطلبى است كه خود بدون آن حاصل مىباشد .
شرح مقصود حاصل اشكال ياد شده اينست كه كلمه « فتبيّنوا » را نمىتوان به معناى تحصيل اطمينان گرفت زيرا تالى فاسدى دارد و آن اينست كه امر مذكور در اين فرض لغو و بىاثر است .
توضيح يكى از شرائط حسن خطاب بلكه مجوّز آن اينست كه به واسطهاش بتوان در مكلّف ايجاد داعى نمود و امرى را كه حاصل نيست بدينوسيله انشاء و وجود داد ، بنابراين پرواضح است در جائى كه بدون خطاب مطلوب و غرض اگر حاصل باشد وجود خطاب لغو و بىاثر است چنانچه در مورد بحث نيز چنين مىباشد زيرا اگر كلمه « فتبيّنوا » به معناى تحصيل اطمينان باشد مستلزم تالى فاسد مزبور است چه آنكه هيچ شخص عاقلى تا بخبرى اطمينان پيدا نكرده باشد معقول نيست برطبق آن اقدام نموده و بر وفقش ترتيب اثر دهد چه آورنده خبر عادل بوده و چه فاسق باشد ازاينرو معنا ندارد بگوئيم اگر فاسقى براى شما خبرى آورد بر شما واجب است كه تحصيل اطمينان بصدق و كذبش نمائيد زيرا اين نكته احتياج به امر و انشاء خطاب ندارد بلكه قبل از انشاء خود حاصل و ثابت است .
مرحوم مصنّف مىفرماين :
با توجّه به مطالبى كه قبلا گذشت و در ذيل اشكال پيش گفته شد جواب از اين ايراد نيز واضح و روشن مىشود زيرا در آخر تقرير گذشته گفتيم اطمينانى كه از خبر فاسق حاصل مىشود با اطمينان و وثوق حاصل از خبر عادل فرق دارد زيرا اطمينان مستند به خبر فاسق با اندك توجّه و التفاتى به فسقش زائل و از بين مىرود بخلاف اطمينان ناشى از خبر عادل كه مستقرّ بوده و زائلشدنى نيست ، بنابراين جا دارد كه خداوند متعال بفرمايد :
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 641
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٦٤١