همانطورىكه از آن مىتوانستيم حجّت و دليل معتمدى را كشف نمائيم اكنون كه ناقل عادل و قابل اعتمادى آن را نقل نموده و فرض اينست كه نقل وى نيز حجّت است عينا بايد به آن اعتماد نموده و در نتيجه حجّت و دليل معتبر را از آن استكشاف نمود اگرچه نقل ناقل باعتبار اصلش از ادلّه ظنّيّه باشد و لذا در شكل اوّل از اشكال اربعه مىبينيم كه نتيجه از حيث بداهت و نظرى بودن ، علمى يا ظنّى بودن تابع اخسّ از دو مقدّمه يعنى صغرى و كبرى مىباشد و مع ذلك نتيجه اين شكل را بهر كيفيّتى كه باشد بديهى تلقّى نمودهاند .
در اينجا نيز مىگوئيم :
اگرچه نقل ناقل بمناط اصلش كه خبر واحد بوده و از جمله ادلّه ظنّى است ، جزء ادلّه ظنّى محسوب مىشود امّا درعينحال منافات ندارد كه از آن بتوان دليل معتبرى را بكشف علمى احراز نمائيم .
بنابراين بايد گفت :
حال كه به واسطه نقل ناقل چنين دليل استكشاف مىگردد به ناچار بايد حال ناقل را نسبت به زمان نقلش از جهت قوّه ضابطه و تقوايش در نقل و بضاعت علمى و مقدار نظر و فكر و اطّلاعش بر كتب و اقوال و بررسى و تحقيقش نسبت به اقوال متفرّقه و رسيدنش به وقايع و حوادثى كه باعث حدوث اقوال و آراء شده ملاحظه و مراعات نمود چه آنكه احوال علماء در اين امور مختلف و بينشان تفاوت بارز و اختلاف فاحشى وجود دارد همانطورىكه كتب و نوشتهجاتى كه اجماعات در آن نقل شده نيز باهم از جهات عديده تفاوت و اختلاف دارند مثلا :
بسا كتابى كه تعلّق به شخص غير متتبّع داشته ولى درعينحال در كمال تحقيق و تدقيق نگاشته شده و در مقابل بسيارى از كتب ملاحظه شده كه تأليف و يا تصنيف افراد متتبّعى بوده ولى نگارش آن براساس مسامحه و قلّت تحقيق پايهريزى شده است .
و نيز حال مسائل بدين گونه مىباشد چه آنكه بين آنها نيز از حيث عميق يا سطحى بودن دقّت يا غير آن اختلاف مىباشد چنانچه لفظ كاشف از اجماع و عبارتى كه دلالت بر سبب مزبور دارد نيز از حيث اينكه دلالتش واضح يا مخفى است بسا باهم اختلاف دارند همانطورىكه هريك از متعلّق نقل و زمان آن هريك
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 497
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٤٩٧