اگر عبارت « اجمعت الاصحاب الخ » ظهور در اتّفاق كلّ يعنى تمام علماء نسبت بجميع اعصار داشته باشد كلام همانست كه گفته شد يعنى لازمه عادى آن موافقت با رأى معصوم عليه السّلام است ولى اين ظهور را قبول نداريم بلكه ظاهر عبارت مذكور آنست كه اتّفاق علماء يك عصر مراد مىباشد و بديهى است كه از اتّفاق علماء در يك عصر لازم نمىآيد كه معصوم عليه السّلام با ايشان موافق باشد مگر بنا بر رأى كسانى كه به قاعده لطف قول حضرتش عليه السّلام را احراز مىكنند كه اين قاعده از نظر ما ثابت نيست و همانطورىكه در محلّش ثابت شده قاعده درستى نمىباشد از اين گذشته مىتوان گفت :
اقوال علماء يك عصر نيز به دو گونه ممكنست باشد :
الف : بقدرى تعداد آنها زياد و كثير بوده كه اطّلاع بر تمام آحاد ممكن نباشد .
ب : اقوال نادر و معدود باشد بهنحوىكه بر تمام آنها مىتوان به سهولت دستيافت .
در صورت اوّل اگرچه اقوال همگى بنا بر قاعده لطف ملازم با موافقت با رأى معصوم عليه السّلام مىباشد ولى همانطورىكه گفتيم اطّلاع و دست يافتن بر همه اقوال امر غير ممكنى است .
و امّا در صورت دوّم : دست يافتن بر تمام اقوال ممكنست ولى اين مقدار موجب استلزام رأى معصوم عليه السّلام نيست .
پس اقوالى كه اطّلاع بر آنها موجب احراز رأى امام عليه السّلام است قابل احاطه و علم نبوده و آنكه قابل احاطه و علم است ملازم با رأى معصوم عليه السّلام نيست .
متن : احدها
ان يراد به اتّفاق المعروفين بالفتوى دون كلّ قابل للفتوى من اهل عصره او مطلقا .
ترجمه :
محامل براى اجماعات ادّعاشده
گفته شد بسا ديده شده با اينكه در يك مسئله بين علماء اختلاف است