عرض كردم : چهار انگشت قطع نموده ؟
فرمودند : بيست رأس شتر .
از روى تعجّب عرض كردم سبحان اللّه !
سه انگشت مىبرد ، پس بر او سى شتر است و چهار انگشت قطع مىنمايد بهعهدهاش بيست شتر مىآيد ، ما در عراق بوديم و اين خبر بما رسيد ، گفتيم آورنده اين خبر شيطان است .
حضرت فرمودند : اى ابان ساكت باش اين حكمى است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمودهاند .
همانا زن تا ثلث ديده با مرد مساوى است ، و پس از رسيدن به اين مقدار ديه وى به نصف ديه مرد برمىگردد ، اى ابان ، تو بقياس متوسّل شدى درحالىكه سنّت و شريعت وقتى مورد قياس قرار گيرد مساوى با نابودى دين مىباشد .
شرح مقصود
حاصل مقصود مرحوم مصنّف در اين مقام آنست كه :
گر چه دليل عقلى را ما حجّت دانسته و همچون اخباريّين عقل را در احكام شرع از ادراك مطلوبات و اغراض شارع مقدّس معطّل و مهمل نمىدانيم ولى اين را نمىتوانيم انكار كنيم كه در مواردى كه مكلّف به واسطه عقل محدود بلكه ناقص اگر مناط و ملاك حكم را بخواهد درك كند و بدون رجوع به فرمايشات معصومين عليهم السّلام خود علل و جهات تشريع احكام را استنباط نموده و از آن تعدّى كرده و به مقتضاى العلّة يعمّم كما يخصّص وجود علّت مستنبط را در مورد ديگر دليل بر تحقّق حكم بداند چهبسا اين امر خطرناك بوده و باعث وقوع در خطا و اشتباه و مخالفت با حكم واقعى مىگردد ازاينرو بايد گفت در عين حالى كه عقل دليل و حجّت است شخص مكلّف لازم است كمال احتياط و مراعات را نموده صرفا از آن جهت رسيدن به نفس احكام استفاده نمايد نه آنكه از طرق دوران و ترديد كه در منطق معنون است از آن جهت استكشاف مناط و علّت حكم بهرهبردارى كرده و بدينوسيله عنايت خود را از فرمايشات حضرات خاندان وحى كم نمايد و الحذر كه اين امر
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 175
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٧٥