8 - مرحوم علم الهدى سيّد مرتضى رضوان اللّه تعالى عليه فرمودهاند :
لفظ خير در روايت اسم تفضيل نبوده بلكه مراد اينست كه نيّت مؤمن عمل خير و نيكى است كه از جمله اعمالش محسوب مىشود .
بنابراين كلمه « من جارّه » به معناى تبعيض مىباشد .
9 - مقصود از نيّت تأثّر قلب در وقت عمل و انقياد آن به طاعت و اقبالش به آخرت و انصرافش از دنيا است و پرواضح است چنين امرى از صرف حركات جوارح بدون حصول چنين حالتى در فاعل بمراتب افضل و اشرف است چه آنكه نيّت به اين معنا روح عمل است و عمل جسم و شرافت روح بر جسم بسى روشن و آشكار است .
10 - نيّت مؤمن او را به اعمال نيك وادار نموده و به اين اعتبار اصل عمل آن مىباشد و در واقع و حقيقت علّت افعال حسنه و سبب تحقّق آنها نيّت است پس نيّت علّت و عمل معلول است و شرافت علّت بر معلول احتياج به دليل ندارد .
11 - نيّت روح عمل و عمل به منزله بدن براى آن است ، پس خير بودن عمل يا شرّ بودنش ناشى از خير يا شرّ بودن نيّت است چنانچه شرافت بدن و خباثت آن تابع شرافت و خباثت روح است پس به اين اعتبار نيّت مؤمن از عملش بهتر و نيّت كافر از فعلش بدتر است .
12 - نيّت مؤمن و قصد وى ابتداء خداوند متعال بوده و عمل در مرحلهء ثانى تحقّق مىيابد ولى نيّت و قصد كافر ابتداء به غير خدا تعلّق مىگيرد و عملش وى را به همان مقصودش مىرساند پس به اين ملاحظه صحيح است گفته شود نيّت مؤمن از عملش بهتر و نيّت كافر از فعلش بدتر است .
قوله : انّما يحشر النّاس على نيّاتهم : به اين مضمون و مشابه آن اخبار بسيار است كه مضمون آنها اينست كه خداوند متعال مردم را در قيامت به صورت نيّات و مقاصدشان محشور مىفرمايد و آنطور كه مرحوم شارح كبير فرموده معناى اين احاديث اينست كه خداوند متعال بندگان را در قيامت بر نيّات مكنونه در ضمائرشان و ميول مجبوله در فطرتشان محشور مىنمايد چه آنكه بسا انسانى را به ظاهر انسان مىبينى ولى در باطن
تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — صفحة 113
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١١٣