ترجمه :
[ مقصد هشتم ] مبحث تعادل و تراجيح
بنام خداوند بخشنده مهربان
مقصد هشتم
[ فصل ] در بيان تعارض ادلّه و امارات
فصل
تعريف تعارض : تعارض عبارتست از منافات داشتن دو يا چند دليل باهم بحسب دلالت و مقام اثبات بهطورى كه بينشان يا حقيقتا و يا عرضا تناقض يا تضادّ باشد يعنى اجمالا بدانيم يكى از آن دو كاذب و ديگرى صادق است مشروط به اينكه با قطعنظر از علم ما اجتماعشان با يكديگر هيچ امتناعى نداشته باشد .
بنابراين به صرف تنافى بين مدلول دو دليلى كه يكى از آن دو بر ديگرى حاكم بوده و همين حكومت رافع تعارض و خصومت بينشان مىباشد نمىتوان آن دو را باهم متعارض قرار داد .
و مقصود از حكومت آنست كه يكى از دو دليل ناظر به بيان مقدار مراد از دليل ديگر باشد اعمّ از آنكه برآن مقدّم بوده و يا پس از صدور دليل محكوم وارد شده باشد .
و نيز اگر دو دليل بهطورى باشند كه وقتى آنها را بر عرف عرضه مىداريم اهل محاوره بينشان جمع كرده به اين نحو كه در خصوص يكى تصرّف نموده و ديگرى را به حال خودش باقى مىگذارند ، تعارض منتفى است چنانچه اين معنا در مثل ادلّهاى كه متكفّل بيان احكام موضوعات بعنوان اوّلى بوده به ملاحظه ادلّهاى كه در مورد عسر و حرج و ضرر و اكراه و اضطرار تكليف را رفع نموده و اساسا در مقام بيان احكام موضوعات بعنوان ثانوى هستند بنحو شيوع و اطّراد وجود دارد چه آنكه در مثل تعارض و مقابله اين دو