امّا توضيح صغرا :
مسلما اگر مجتهد بوجوب يا حرمت شىء ظنّ پيدا نمود لازمه آن اينست كه اگر با آن مخالفت كند به توجّه ضرر اخروى ظنّ پيدا خواهد نمود و نيز مىتوان گفت لازمه مخالفت مزبور ظنّ به مفسده مىباشد چه آنكه به عقيده محقّقين از علماء اماميّه احكام تابع مصالح و مفاسد واقعيّه مىباشد پس وجوب ناشى از مصلحتى است كه در واجب بوده همانطورىكه حرمت معلول مفسدهاى است كه در حرام مىباشد قهرا ظنّ بوجوب با ظنّ مصلحت و ظنّ به حرمت با ظنّ به مفسده همراه است در نتيجه مخالفت با هريك ملازم با ظنّ به عقوبت مىباشد .
و امّا توضيح كبرى :
قطعا عقل دفع ضرر مظنون را واجب و لازم مىداند اگرچه همچون اشاعره بحسن و قبح عقلى قائل نشويم چه آنكه واضح و روشن است ملاك حكم عقل منحصر به تحسين و تقبيح نبوده بلكه ملتزم نمودن آن مكلّف را به دفع ضرر مظنون بلكه محتمل و لو بحسن و قبح عقلى قائل شويم همچون ملتزم قرار دادن به انجام فعلى است كه مستقلّا به حسنش حكم مىكند بنا بر اينكه حسن و قبح را بپذيريم فلذا مىبينيم عقلاء اجماع و اتّفاق دارند كه دفع ضرر لازم است اگرچه در مستقلّ بودن عقل بحسن و قبح باهم اختلاف دارند و اين اتّفاق به ملاحظه اختلاف مزبور خود كاشف قطعى است بر اينكه مناط و ملاك حكم عقل به دفع ضرر مظنون مسئله تحسين و تقبيح عقلى نمىباشد .
تحرير و شرح
قوله : يلازم الظّنّ بالعقوبة على مخالفته : يعنى مخالفة مجتهد با هريك از وجوب و حرمت .
قوله : بالمفسدة فيها : ضمير در « فيها » به مخالفت راجع است .